Монголын хууль цаазын өв уламжлал ба байгаль хамгаалал
2008-09-8 өдөр 09:58

Доктор Соднойн булан
Монгол туургатны тухайд бүр хүннү гүрний үе хоёр мянгаад жилийн тэртээд төрт ёс тогтсон гэж эрдэмтэн мэргэд үзсэн байдаг. Нэгэнт хүний нийгэмд төрт ёс тогтоно гэдэг улмаар төрийн хууль цаазат ёс нийгэмд үүсэн буй болох эх үүсвэр гарсан хэрэг агаад тэр нь хөгжин боловсорсоор XII зууны эцэс XIII зууны эхэн зааг дээр их эзэн богд Тэмүжин Чингис хаан цогцлон байгуулсан монголын нэгдсэн улсын үед монгол үндэстний хууль цаазын эцэг “Их засаг” хуулийг төрүүлжээ.
“Их засаг” хууль нь монгол түмний үзэл санаа, ёс заншил, хэв журмын дэвшилттэй бүхнийг агуулсан, тухайн түүхэн үеийн нийгмийн бүхий л харилцааг зохицуулахад зориулагдсан хууль цааз байсан гэж академич Ж.Болдбаатар тодорхойлсон байна. Эрдэмтэн Жувейн Чингис хаан өөрийн бүх цааз зарлигийг “хөх дэвтэрт” бичиж тэмдэглэхийг зарлиг болгожээ. Энэхүү хөх дэвтэрийг “их засаг” хэмээн тусгайлан хадгалдаг байсан гэж бичсэн ажгуу. “Энд авч үзсэн хоёр ишлэлийг үзэхүл “Их засаг” хэмээх энэ алдарт хууль цааз нь нэг талаас монгол туургатны үзэл санаа, хэв ёс, зан заншлийн дэвшилттэй бүхэн, нөгөө талаас эзэн богд Тэмүжин Чингис хааны зарлиг, айлдвар нэгдэн нийлсэн цогц байсан агаад чухам үүнийхээ ачаар монгол түмний оюун санаа, амьдралын бүхий л хүрээнд гүн шингэж хүн ардын уламжлалт зан үйл, амьдралын хэв ёс болтлоо хэвшин хэрэгжиж ирсэн байх ажгуу. Зохиогч монгол түмний төрт ёс, хууль цаазын уг угсааны тухай ийнхүү товч хураангуй санаа илэрхийлсний учир юу гэвэл бидний монгол эх орон байгалийн унаган төрхөө түүний бхий л төрлийн баялаг бүрэн бүтнээрээ эдүгээ цагийг иртэл хамгаалагдан хадгалагдаж ирсэн явдлын гол гавьяа язгуур үндэс нь монгол түмний хууль цааз, түүний үл тасалдсан залгамж чанар уламжлалд байсныг илэрхийлэх гэсэн хэрэг болой. Манай монгол эх орон байгалийн унаган төрхөө алдаагүй, түүний баялаг бүрэн бүтнээр эдүгээ бидний үед ирэхэд монгол түмний хууль цаазын гүйцэтгэсэн гавъяаны гол ноён нуруу, эх суурийг “Их засаг” хууль тавьжээ. “Их засаг хууль” энэ алдарт хуулинд байгаль хамгаалах талаар тусгагдсан заалтуудын гол үзэл санааг хураангуйлан илэрхийлбэл:
-Эх нутаг түүний байгалийг унаган төрхөөр нь байлгах
-Нутаг бэлчээрийг зүй зохистой ашиглах
-Газар шороо, түүний хөрсийг цэвэр ариун байлгах
-Усыг бүх талаар хамгаалах цэвэр ариун байлгах
-Газар нутаг, ой модыг гал түймрээс хамгаалах
-Газар шороо, хад, уулыг элдвээр сүйтгэхгүй байх
-Ан амьтныг хайрлаж хамгаалах, үл егүүтгэх
-Ан авыг тодорхой зорилго зориулалтаар дэг журамтай агнаж байх зэргээр байгаль хамгаалах асуудлын гол үндсүүдийг илэрхийлжээ.
“Их Юаны нэвтэрхий хууль “-энэ хууль Юань улсын гол хууль байсан бөгөөд байгаль хамгаалах талаар “Их засаг” хуульд тусгагдсан бүх үзэл санаа, заалтыг уламжлан дагасаны дээр уг хуульд байгаль хамгаалах асуудлаар шинээр орсон гол асудлууд нь хот хүрээ газрын нутаг дэвсгэр, өртөө замын дагуу, гол мөрөн, нуур цөөрмийн зах хөвөө зэрэгт мод тарьж ойжуулах асуудал байжээ. Үүнээс гадна газар тариалан эрхлэх, ногоо тариаг хамгаалахтай холбогдсон заалт шинээр орсон байна. Ан амьтан хамгаалах тухайд ан ав хийх цаг хугацааг үлэмж нарийвчлан зааснаар онцлог юм.
“Дөчин дөрвөн хоёрын цааз” -Энэ цааз хуулийг 1640 онд халх ойрдын бүх ноёдыг төлөөлсөн чуулган чуулж баталсан агаад мөнхүү хуулийг “Монгол ойрдын хууль” хэмээн нэрлэх нь буй ажээ. Энэ цааз хуулийн онцлог нь газар нутгийн бүрэн бүтэн байдлыгхангахад ихээхэн анхаарал хандуулснаар өмнөх цааз хуулиудаас ялгаатай гэж судлаачид үзсэн байна. Бас түүнчлэн байгалийн гамшиг, ган зуд тохиолдсоны улмаас байгаль орчинд учирсан элдэв бохирдлыг арилгах, тухайлбал үхсэн мал амьтны сэг зэмийг ямар хугацаанд хэрхэн арилгаж газар нутгийг цэвэрлэх тухай тодорхой зааснаар онцлог аж.
“Халх журам” -Монгол улсын энэ нэрд гарсан хууль цаазыг 1709-1795 оны хооронд халх хаад ноёд, шашны зүтгэлтнүүд олон удаа нэгдэн чуулж нягтлан хэлэлцэж тогтоосон байна. Халх монголын энэхүү хууль цаазыг манай нэртэй хуульч эрдэмтэн нийгэм улс төрийн ахмад ажилтан С.Жалан-Аажав олон жил сурвалжлан судлаж арван дөрвөн бүлэг, гурван зуун нэгэн зүйл болгон ангилж 1995 онд үндсэн эх “халх журам” нэрээр нь нийтэлжээ. Энэхүү хууль цаазын долдугаар бүлэг Таван зүйл анги, байгаль орчин, ан амьтныг хамгаалахад зориулагдсан байна.
-”Халх журам” цаазын байгаль хамгаалахтай холбогдсон заалтуудыг академич Ж.Болдбаатар “Түүх зулсан он жилүүдийн ойлго” /2003/ хэмээх бүтээлдээ зүйл зүйлээр нилээд дэлгэрэнгүй авч үзжээ.
“Үйсэн дээр бичсэн цааз бичиг” -Энэ цааз бичгийг нэрттүүхч, археологич Х.Пэрлээ агсан 1970 онд Булган аймгийн Дашинчилэн сумын нутаг Харбухын балгаснаас олж нарийвчлан судлаад 1973 онд “Халхын шинэ олдсон цааз эрхэмжийн дурсгалт бичиг” гэсэн нэртэй бүтээл хэвлүүлжээ. Энэ цааз бичигт байгаль хамгаалах талаарх тусгагдсан асуудал гэвэл газар нутгийг зүй зохистой ашиглах талаар үлэмж анхаархын зэрэгцээ ан амьтныг егүүтгэлт арга хэрэгсэл ашиглан агнах зэрэг явдлыг хатуу хоригложээ.
“Алтанхааны цаазын бичиг”-Энэ цааз бичиг нь монгол гүрний нийгэм, улс төрийн бутарлын үед гарсан боловч байгаль хамгаалах талаар урьд удаагийн хууль цаазуудын үзэл санааг өргөн тусгасан төдийгүй газар нутаг, ой мод, ан амьтныг хамгаалах талаархи хууль цаазыг зөрчиж хор хохирол учруулсан хэн боловч түүнд хүлээлгэх ял зэмлэлийг улам чангатгасанаараа онцлог аж.
“Хутагт сэцэн хүнтайжийн шашны цааз” -Энэ цааз бичиг шарын шашин хүчтэй дэлгэрсэн XVI зууны дунд үед гарсан бөгөөд аливаа нэгэн адгуус амьтныг энэрэн нийгүүлсэхийг чухалчилснаараа онцлог юм.
“Халх зургаа ба долоон хошууны цх-цааз” -Энэ цааз хууль XVI-XVII зууны үед мөрдөгдөж байжээ. Уг цааз хуулинд гал түймэртэй тэмцэх, түүнээс сэргийлэх талаар урьд өмнөх хуулинд байгаагүй шинэчлэл заалт агуулагдснаараа онцлог юм.
“Зарлигаар тогтоосон Монгол Улсын хууль цаазын бичиг” -Энэ нь 1911 оны үндэсний эрх чөлөөний төлөө тэмцлийн зурвас үед гарсан хууль цааз юм. Уг цааз бичигт байгаль хамгаалах асуудлаар нутгийн захиргааны эрх баригдынүүрэг хариуцлагыг өндөржүүлэх, байгалийн баялаг, ашигт малтмалыг хамгаалах, уул усыг онголон тахих дархлах, тухай асуудлыг нилээд дэлгэрэнгүй тодорхойлсон байна.

 Дэлгэрэнгүй»

Монголчуудын байгаль хамгаалах өв уламжлал

2011 оны 04-р сарын 28 Нийтэлсэн pimizita

Монголчуудын байгаль хамгаалах түүхэн ёс заншил :

(Эссэ ) /энэ бол миний бодол /

Монголчууд бид онгон тансаг байгальтайгаа үлдсэн үлэмжийн их хувь заяатай ард түмэн билээ. Бидний бишрэх, бахархах, хайрлан хамгаалах юмны нэг нь энэ мөн. Байгалиа гэсэн монгол түмний маань өнө мөнхийн өв уламжлал, үнэт сайхан зан үйл арвин болох нь эрдэмтэд, судлаачдын бүтээл туурвилуудаас аяндаа мэдрэгдсээр байна. Уламжлалаасаа сурах, түүнийг өвлүүлэх нь хэн хүнд хамаатай үйлс гэдгийг Байгаль орчныг хамгаалах тухайн хуульд тусган оруулж, байгаль орчныг хамгаалах үндэсний уламжлал, зан заншил эзэмшиж хэрэглэх, үр хүүхэддээ экологийн хүмүүжил олгох нь иргэн бүрийн үүрэг мөн гэжээ. Уламжлал болсон ёс заншлыг байгаль орчинд хандах хандлага агуулга, арга билгийн хувьд энэрэл хүндэтгэлийн, хорио цээрлэлийн, сургааль номлолын, сүсэг бишрэлийн, ажиглалт танин мэдэхүйн гэсэн 5 үндсэн ангилалд хувааж үзэж болохоор санагдана. Тэдгээрийн өөр хоорондоо харилцан холбоотой байжээ. Энэрэл хүндэтгэлийн уламжлал нь гол төлөв газар нутаг, уул ус, ой мод, ан амьтан ургамлыг хайрлан хамгаалж амьдрал ахуйдаа тухайн хэрэглээний шаардлагад тохируулан туйлын ариг гамтай хэрэглэх арга ухааныг сургаж байсан гэж үзэж болно.

Байгаль орчиндоо энэрэл хүндэтгэлтэй хандаж ирсэн ёс заншлуудын дотроос нийтийг хамарсан хамгийн хүндэтгэлтэй зан үйл нь уул тайх ёслол байв. Энэ нь овоо тахилгаас ялгаатай, илүү өргөн газар нутгийг хамардаг бөгөөд үзэсгэлэн төгөлдөр, ой мод, ургамал амьтны баялаг жигдэрсэн өнгө тансаг олны хайр хүндэтгэлийг илүү татсан тийм газар нутагт үйлддэг байсан байна. Монгол нутагт уул овоо тайх зан үйл бүр 13-р зууны үед ердийн үзэгдэл болтлоо хэвшсэн байв. Хан хэнтийн Бурхан Халдун уулыг Чингис хааны үед Хамаг монгол хийгээд Монголын их гүрэн, бүх Монгол туургатны сүлд уул болгон хүнлэн тахиж байсан түүхтэй. Харин Бурхан халдун уулыг тайдаг ёслол нэгэн хэсэгтээ тасарч хожим нь Манжийн хааны зарлигаар 1818 оноос дахин сэргээсэн баримт бий. Уул овоо тайх ёслолыг өөр газар нутагт ч хийдэг болжээ. 1778 онд Богдхаан уулыг, 1779 онд Отгонтэнгэр уулыг тайх ёслол хийгдсэн гэж зарим судлаачид тэмдэглэжээ. Зарлигаар тогтоосон Монгол улсын хууль зүйн бичигт нэгтгэгдсэн тайх тахилгах ёслолын хуулиар шашныг тэтгэгч их Богд хан хайрхан уул, Хан Хэнтий уул, Отгонтэнгэр уулыг тайх тахилга хийх үйлдлийг зун, намрын дэлгэр цагт хийж байхыг хуульчилан, уг тахилгын дэг жаяг, төрөөс оролцох албаны хүн, гаргах хөрөнгөний тухай нарийвчлан заажээ. Байгаль орчноо хайрлан хамгаалах, хүндэтгэн дээдлэх ардын уламжлал ёс заншил одоо ч үргэлжилсээр байна. Монгол Улсын анхны ерөнхийлөгч П.Очирбат 1995 он 05 сарын 16-ны өдөр “Богд хан хайрхан, Хан Хэнтий уул, Отгонтэнгэр уулыг тайх уламжлалыг сэргээх санаачлагыг дэмжих тухай” 110-р зарлиг гаргав. Зарлигт заасны дагуу нэр хүнд бүхий гурван газар нутгаа тайж хүндэлсээр байна. Уул овоо тайх ёслолоос гадна, овоо тахилга үйлдэх зан үйл мөн л эрт цагаас хэвшсээр ирснийг тэмдэглэх нь зүйтэй. Монголчууд уул толгод, даваа хөтөл дээр овоо босгож, түүнийгээ хүндэтгэн, байгаль орчноо хайрлан хамгаалсаар ирсэн уламжлал өнөөг хүртэл мартагдаж арилаагүй юм.

Ан амьтныг авлаж аж төрөх ёсон энэрэн хүндэтгэх, танин мэдэхүйн ухааралд хатуу тулгуурлаж байжээ. Ан амьтныг авлах, ан гөрөөнд мордохдоо хоослон үгүйрүүлэх, сувьдаглан шунахайрах, олз ашиг эрэлхийлэх, ямар нэгэн бодол санаа огтхон ч үгүй. Харин гагцхүү хангайн хишгийг зөв хүртэж, амьдрал ахуйгаа байгалийнхаа баялгаар тэтгэх үзэл санаа үеийн үед уламжлагдан ирсэн байна. Ан амьтны үржих , төлжих, үс арьс, тарга хүч гүйцэх цаг хугацааг нарийн танин мэдэж, зөв сонгон авч ан ав хийдэг, ангийн мах, арьс зэрэг олзвороо туйлаас хүндэтгэн, ариглан хэрэглэдэг хатуу тогтсон уламжлалтай, олноороо ан гөрөөнд мордохдоо хүндэтгэлийн ёслол үйлдэл хийдэг дэг жаягтай, зөрчих ахул зан заншлын төдийгүй хууль цаазын цээрлэл хүлээдэг байжээ. Амьтны үр төл, зулзага, хээл нь хүндэрсэн буюу нялх үр төлөө дагуулсан амьтан, ижил хос жигүүртнийг авлах нь бүү хэл үргээж цочоохоос ч эмээдэг, хүнлэг энэрэнгүй ёс заншил өвөг дээдсийн маань мах цусанд шингэсэн байлаа. Буга, баавгай, чоно, цагаан шонхор зэрэг амьтныг бусдаас онцгойлон хүндэлж, агнаж авлах цаг үе нь ирэхэд зан үйл нь өвөрмөц онцлогтой байсан нь хамгаалахын бас нэгэн гойд арга гэж үзэлтэй. Бугыг нас урттай амьтан тул агнаж устгавал хүний аминд цөвтэй гэж үздэг учраас авлалтын ёс жаяг, хүндэтгэл нь бусдаас өвөрмөц байжээ.

Байгалиа энэрэн хүндэтгэж ирсэн уламжлалын дотор мод, усандаа хандаж харьцах зан үйл мөн л өндөр хүндэтгэлтэй байсаар ирсэн явдэл бахархууштай зүйлийн нэг юм. Монголын говь цөлийн хэсэгт нутагладаг ардууд заг, хайлаас, сухай модыг эрхэмлэн хүндэтгэдэг байсан бол хангай нутгийнхан бургас, хус, хуш, арц, яргай зэрэг модыг илүү хүндэтгэн хайрладаг байжээ. Байгалаа энэрэн хүндэтгэх ёс заншилйн дотор уул, усаа өргөн хүндэтгэсэн, зүйрлэн дүйцүүлсэн нэрээр нэрлэх уламжлал ч бас ердийн хэрэг байсангүй. Монголчууд Богд хан, Хустай хан, Онон хатан эжий, Хатан Туул, Хатан, Сэрвээ, Алтан овоо, Хан-Хөхий хэмээн зарим нутгаа өргөмжлөлийн нэрээр нэрлэх заншил түгээмэл байжээ. Түүнчлэн, уул, усны оноосон нэрийг дэргэд нь буюу ойр орчимд нь хэлдэггүй “өндөр хайрхан”, “алтай хангай”, “далай ээж” гэх мэтээр төлөөлүүлэн ярилцдаг байсан нь мөн л байгальд элэг сэтгэлтэй хандаж ирсэн бас нэг ухааны илрэл мөн Байгалийг энэрэн хүндэтгэх ёс заншлыг бүхэлд нь авч үзвэл байгалийг эрт дээр үеэс амьд биет гэдгийг танин мэдэж, ухварлан ойлгож байсны хамгийн тодорхой жишээ мөн бөгөөд энэ нь өнөөгийн шинжлэх ухааны биосфер буюу шим мандал гэсэн ойлголттой дүйцэж байна.

Хорио цээрлэлийн уламжлал нь энэрэл хүндэтгэлийг хэрэг дээрээ ёсчлон сахих зан үйлийг хэвшүүлэх арга ухаан болж, байгаль дэлхийдээ харьцаж, хандахдаа ямар үйлийг тэвчиж өнгөрөөх, байгалийн өөрөө нөхөн төлжих чадварыг хэвээр нь байлгахыг үр сад хойч үедээ ухааруулан мэдүүлэх олон талын үйл ажиллагаагаар илэрч байжээ. Юуны өмнө, амьд байгалийн сэргээн төлжих, хавар зуны дэлгэр цагт өвс ногоо ургах үед газар шороогоо ухаж сэндийчих, нойтон мод, бут сөөг, гол горхи, булаг шандын эхний модыг огтлох, үр жимс, сонгино ургамлыг ихээр авч ашиглахыг хориглон цээрлэсээр ирсэн уламжлал монголчуудад эртнээс тогтсон юм. Шувууг тэнгэрийн амьтан хэмээн хүндэтгэж алж устгадаггүй, үүр өндгийг гэмтээж сүйтгэдэггүй, тэр ч бүү хэл үүр өндгөнд хүний сүүдэр хүргэхийг ч ихэд цээрлэдэг, хэрэв хүрвэл эх нь голж хаядаг гэж үздэг байв. Байгалийн тогтоц, унаган төрхөөрөө нэн үзэсгэлэнтэй ховор амьтан ургамал бүхий газар нутаг, уул усыг догшин хайрхан хэмээн нэрийдэж, тэндээс хөрс шороо, чулуу хөдөлгөх, ургамал, өвс, мод таслан авах, ан гөрөө хийхийг чандлан цээрлэдэг байжээ. Байгальтай хандах хорио цээрийн ёс заншил нь эцсийн дүндээ байгаль хамгаалах сэтгэлгээ соёлыг хувь хүнд төлөвшүүлж, улмаар монголчуудад нийтэд нь тийм ухаан суулгах алс хэтийн бодлогын нэгэн илрэл болж ирсэн гэж үзэж болно.

Сургааль номлолын уламжлал нь байгалийн зүй тогтлыг танин ухаарч, байгалийг хайрлан хүндэлж, хориглон цээрлэснийг сахин дагаваас сайн үйлд, харин гажуудуулан тэрсэлдвээс муу үйлд өртөнө гэдгийг хувь хүнд итгүүлэн үнэмшүүлэх арга ухааныг аав, ээж нь үр хүүхдүүддээ, ах эгч нь дүү нартаа, ахмад буурлууд нь залуучууддаа өвлүүлсээр ирсэн арга ухаан байв. Ургаа нойтон мод огтолбол мод сүүн нулимсаар уйлж, огтолсон хүнийг сүү, цагаан идээний хомсдол, гачаалд хүргэдэг гэж сургадаг, ой хээрт гал түлэхдээ өвс ургамалгүй, хад чулуу, сайр элс бүхий газрыг сонгон авч “Хан эзэндээ ам гарахгүй, хангай дэлхийдээ түймэр тавихгүй” гэж андгайлаад хэтээ цахиж, галаа асааж, явахдаа галаа бүрэн унтраагаад түүний баталгаа болгож үнсэн дээрээ хуурай өвс тавьж явдаг туйлын нягт нямбай, хянуур зан заншлаа үе үедээ уламжлжуулж ирсэн юм. Сургааль номлолын уламжлалыг хүн ардад түгээн хэвшүүлэх нэг гол хэрэгсэл нь үлгэр туульс, домог, дуу, ерөөл магтаал зэрэг арвин баялаг аман зохиол, ардын тоглоом, наадгай байжээ. Сургаал номлолын уламжлал нь байгаль орчныг хамгаалах сэтгэлгээг хувь хүнд төлөвшүүлэх хүмүүжлийн өвөрмөц арга болж монголын хүн амын ихэнх хэсгийн дотор эдүгээг хүртэл уламжлагдан ирсэн нь өнөөгийн шинжлэх ухааны томъёоллоор бүх нийтэд экологийн боловсрол, хүмүүжил олгох төрийн бодлогын уламжлалт шинж чанарыг нотлох нэг баримт гэж үзэж болно. Сургаал номлолын уламжлалыг хэвшүүлэх арга ухаан дан ганц ахуй, амьдралын хүрээгээр хязгаарлагдаж байсангүй, бас шашин шүтлэгтэй холбоотойгоор сүсэг бишрэлийн арга ухаанаар дамжиж хүний сэтгэлгээ, ой тойнд хүрч байсан онцлогтой.

Сүсэг бишрэлийн уламжлал нь далдын хүчин зүйлд бишрүүлэн итгүүлэх арга байсан гэж үзэж болно. Үүнийгээ хангай дэлхий, уул ус, ой хөвч, араатан жигүүртэн бүгдээрээ цаанаа харсан эзэнтэй, тэр бүхэнтэй сэтгэл санаанд нь үл нийцэх үг хэллэг, үйл ажиллагаагаар харьцаж хандвал лус савдаг хилэгнэж хорлол болдог гэсэн итгэл үнэмшлийг хүний ой тойнд суулгаж ухварлуулах арга замаар түгээн дэлгэрүүлдэг байжээ. Тэр нь гол төлөв лус савдгийг хүндлэн аргадаж мөргөл ёслол, залбирал үйлдэх, ном судар, тарни унших, бөө бөөлөх, мэрэг төлөг тавих, нүглийг тэвчих зэрэг шашны зан үйлээр дамжин илэрч байв. Сүсэг бишрэлийн уламжлалын өөр нэг чухал ёс заншил нь газар нутаг, уул усандаа аз хийморь , буян заяагаа даатгаж, байнга сүсэглэн залбирч эрүүл энх, элбэг хангалуун амьдрал, сайн сайхан бүхнийг хүсэж эргэл мөргөл, залбирал үйлддэг уламжлал өнөө хэр үргэлжилсээр байна. Жишээ нь Улаанбаатар хотынхон Боглхан, Сонгинохайрхан, Чингэлтэй, Баянзүрх ууландаа сүсэглэн залбирч “дөрвөн уулын сан” уншуулах, Сүхбаатар аймгийнхан Алтан овоогоо, Увс аймгийн Зүүнхангай, Өндөрхангай сумынхан Хан Хөхийгээ сүсэглэн залбирах гэх мэт нутаг нутгийн уламжлалыг нэрлэж болно. Мөн алс газар одогсод төрсөн нутаг усныхаа чулуу шороог биедээ авч явдаг, уснаасаа магнайдаа хүргэж дараа нь заавал амсаж уудаг сайхан ёс заншил бас л байгалиа хамгаалах монгол сэтгэхүйн үргэлжлэл мөн.

Ажиглалт танин мэдэхүйн уламжлал нь байгаль, цаг уурын шинж байдал, элдэв үзэгдэл, хувирал өөрчлөлтийг зөвхөн зурхайн ухаанаар төдийгүй, ердийн ахуй амьдралын шинж төлөв, туршлагаараа урьдчилан танин мэдэж, тэдгээрт мал аж ахуйн хийгээд бусад ажил үйлс, амьдрал ахуйгаа зохицуулсаар ирсэн арга ухаан юм. Байгалийг танин мэдэх уламжлал нь амьдрал ахуйн ердийн ажиглалтаар, тухайлбал мал сүрэг, ан амьтны үйл хөдлөл, нар сар, од эрхсийн байдал, хүний өөрийн бие эрхтний өөрчлөлт хувирал зэрэг шинж төлөвт үндэслэн баримжаа таамаглал хийж, түүнээсээ ургуулан дүгнэлтэд хүрдэг арга ухаанаар дамжин хэрэгжиж байжээ. Энэ бол туйлын энгийн юм шиг мөртлөө олон жилийн практик, туршлагаар шалгарч танин мэдэхүйн үнэний түвшинд алдахаасаа онох нь илүүтэй байсныг үгүйсгэх аргагүй. Ажиглалт танин мэдэхүйн уламжлалын нэг гол онцлог нь хүн, байгаль хүйн уялдаа холбоотойгоор бие биедээ харилцан татагдаж, нэг нэгнээ шүтэлцэн түшиж оршин байдгийн утга учир, мөн чанарыг харуулж байдагт оршино.

Монгол орон байгалиа хайрлан хамгаалж, түүнтэй зохицон аж төрөх талаар нийгмийн амьдралын бүх хүрээнд өнө эртнээс уламжлагдан ирсэн үндэсний бодлого, ёс заншил, амьдралын дадлага, мэдлэг, соёлтой, тэдгээрийг ард түмэн нь өөрийн өвөрмөц арга ухаан болгож уламжлуулан ашиг сонирхолдоо нийцүүлэн хэрэглэж чадсан дэлхийн ховорхон орны нэг мөн. Монгол хүн бүр эрхэмлэн хүндэтгэх ариун нандин шүтээнтэй, тэр нь байгаль дэлхий гэж хэлж болно. Энэ бүхнийг улс орны дотоодод төдийгүй, улс орон, дэлхий нийтэд хүлээн зөвшөөрөх бүрэн үндэслэлтэй юм. Түүхэн уламжлал нь ердийн нэгэн ёс заншил төдий бус, байгаль нь хүний амьдрал, оюун санааны мөнхийн эх сурвалж байж, түүнийг түшиж аж төрөх, хүний гоо сайхны таашаал байгалиас бий болж түүнд уяран татагдах мэдрэмж, сэтгэлгээг төрүүлж, тийм ухаан суулгах, хүмүүжүүлэх, танин мэдүүлэх зохицолдоог бүрдүүлж өгсөн. Энэ утгаараа нийгмийн олон талд амьдралын дотроос байгалийг хайрлан хамгаалах сайн сайхан үйлсийн төлөө хүн бүрт сэрэх, санах эрэх хайх, бүтээн бий болгох, тийм хөдөлмөр зүтгэлийг сонгон олж авах ухаарлыг төлөвшүүлсээр ирсэн байна. Байгаль хамгаалах зан заншлын уламжлал бол нүүдэлчдийн оюун ухаан, дадал заншил, ёс суртахууны үнэт бүтээл учраас түүнийг цаашид нарийвчлан гүнзгийрүүлэн судлах, суралцаж хэрэглэх нь шинжлэх ухаан, практикийн нэг тулгамдсан асуудал гэж үзэж болно.
 Дэлгэрэнгүй»

agaariin bohirdol

2011 оны 04-р сарын 28 Нийтэлсэн pimizita
Улаанбаатар хотын агаарын бохирдол 10 дугаар сараас эхлэн дараа оны 3 дугаар сар хүртэл ихэсдэг байдал ажиглагдаж, цаг агаарын тааламжгүй нөхцөл /температурын инверси, хүйтэн өвөл/ бүрэлддэгтэй холбоотой. Агаар дахь хүхэрлэг хийн агууламж харьцангуй нам дор байрлах хотын төв болон гэр хорооллын орчинд их байна. 2004 онд хүхэрлэг хийн жилийн дундаж агууламж хотын хэмжээнд 14 мкг/м3, хоногийн дундаж хамгийн их агууламж болох 96 мкг/м3 Баянзүрх дүүрэг, 13-р хорооллын орчинд /УБ-4/ 1-р сард ажиглагдсан. Ялангуяа энэ оны 1, 2, 12-р сард бохирдол эрс ихэсч, эдгээр сард нийт ажиглалтын 50 орчим хувьд MNS-4585-98 “Агаарын чанарын стандарт”-аас давж бохирдон, өмнөх оноос хүхэрлэг хийн агууламж агаарын чанарын стандарт хэмжээнээс давж бохирдох тохиолдлын тоо нь ихэссэн байна.
Азотын давхар ислийн агууламж хотын төв замын ойролцоо буюу баруун 4 замын уулзварын орчимд хотын бусад хэсгээс бараг 2 дахин их байна. Хотын хэмжээнд азотын давхар ислийн жилийн дундаж агууламж 30 мкг/м3, хоногийн дундаж хамгийн их агууламж 104 мкг/м3 баруун 4 замын уулзварын орчимд (УБ-2 харуул) 2-р сард ажиглагдаж, Агаарын чанарын стандартаас давж бохирдох тохиолдол баруун 4 замын уулзварын орчимд нийт ажиглалтын 57 хувьд хүрч байв. 
Агаар мандал дахь озоны давхаргыг хамгаалах- хүлэмжийн хийг бууруулах. ХХ зууны уур амьсгалын дулааралтын нэг үндсэн шалтгаан нь хүний үйл ажиллагааны улмаас агаар мандал дахь хүлэмжийн хийн агууламж ихсэж байгаа явдал юм. Аж үйлдвэрийн хувьсгалаас (1750 оноос эхлэн тоолно) хойш агаар дахь нүүрсхүчлийн хийн агууламж 31%-иар, намгийн хийн агууламж 151%-иар, азотын дутуу эслийн агууламж 16%-иар өсөж гучаад он хүртэл байгалийн нөхцөлд байгаагүй фреоны төрлийн хийнүүд гарч ирснээс дэлхийн уур амьсгалын дулааралт болж байна. Агаар мандалд хүлэмжийн хийн агууламж ихсэж байгаа нь ой мод огтолсон, газрын хөрс хагалсан, далайн усыг бохирдуулах зэргээс нүүрстөрөгчийн байгалийн эргэлтийн тэнцвэрийг алдагдуулж байгаатай ч бас холбоотой.
Агаар мандлын дээд давхарга буюу дэлхийн гадаргаас 20-50 км өндөрт байрлах 3-5 орчим мм зузаантай нэг үе давхарга дахь хийн найрлаганд хүчилтөрөгчийн гурван атом агуулсан тунгалаг хий хамгийн их хэмжээтэй байх учраас “озоны давхарга” хэмээн нэрлэдэг. Озоны давхарга нь дэлхий ертөнцөд оршин байгаа байгалийн бүхий л амьд бодгаль, ус, ургамал, экосистем, түүний бүрэлдэхүүн, шим мандлыг нарны хамгийн богино долгионтой, хүн амьд биест хортой туяанаас нэн ялангуяа хамгийн хортой туяаг дэлхийн гадарга руу нэвтрүүлэхгүй хамгаалж байдаг. Гэтэл, хүний нийгмийн хөгжил дэвшлийн үр дүнд олон төрлийн химийн бодисыг үйлдвэрлэл, ахуй амьдралд хэрэглэн “хүлэмжийн хий”-г агаарт дэгдээх замаар озоны давхаргыг нимгэрүүлэн сиймхий цоорхой үүсгэхэд нөлөөлж буй үзэгдэл нь ХХ зууны уур амьсгалын дулаарлын хамгийн гол үндсэн шалтгаан гэдгийг эрдэмтэд нотолж, тандан судалгаа явуулж байна.
Хүлэмжийн хий нарны богино долгионт цацрагийг өөртөө бараг шингээхгүй дэлхийн гадарга руу шууд нэвтрүүлдэг боловч, дэлхийгээс туяарах дулаан цацралыг шингээн авч дэлхийн гадарга руу буцааж ойлгон үүгээрээ газар орчмын агаарын үе давхаргад нэмэлт дулааралт үүсгэдэг.
Дэлхийн озоны давхаргын хэмжээ дунджаар 300ДН байгаа боловч, Антрактидын өмнөд туйл дээр үүссэн озоны цоорхой 2000 оноос хойш жилээс жил тутам ихсэж, БНХАУ-ын газар нутгаас 3 дахин том буюу 28.3 сая ам дөрвөлжин км хэмжээтэй болсныг хиймэл дагуулаас ажиглаж байна. Харин Монгол Улсын газар нутгийн дээрхи агаар мандлын озоны дундаж агууламж 320-360 ДН хэмжээтэй байна гэж тогтоосон. Антрактид дээр озоны цоорхой үүссэний дараа улс орнууд хуралдаж, Озоны давхаргыг хамгаалах тухай “Венийн Конвенц, Озоны үе давхаргыг задалдаг бодисын хэрэглээг хязгаарлах тухай “Монреалын Протокол” –д улс орнуудыг нэгдэх тухай хэлэлцэв. Энэхүү конвенц болон протоколд Монгол Улс 1996 онд нэгдэн орж, 1999 оноос Озоны давхаргыг хамгаалах Үндэсний хөтөлбөрийг батлан гаргаж, олон улсын конвенц, хэлэлцээрээр хүлээсэн үүргээ биелүүлэх талаар үе шаттай арга хэмжээ авч байгаа болно.
Дэлхий нийтэд өнөөдөр хлортфторт нүүрстөрөгч (CFC) буюу фреоны үйлдвэрлэл, худалдаа, импорт, экспортыг зогсоож, гидрохлорт нүүрстөрөгч (HCFC) -өөр орлуулж байна. Фреоны озон задлах чадвар 1.0 нэгж буюу хамгийн өндөр байдаг учраас озон задлах чадвараар түүнээс хамаагүй бага буюу 0.055 нэгж чадвартай бодис гидрохлорт нүүрстөрөгчөөр орлуулан хэрэглэх замаар озон хомсдлыг багасгах арга юм.
Манай орны хувьд Дорноговь аймгийн Эрдэнэ суманд АНУ-ын агаар мандал, далай судлалын үндэсний газар (NOAA)-ын шугамаар 1992 оноос агаар дахь хүлэмжийн хийн байгалийн дэвсгэрт хяналт тавьж байна.
Байгаль экологийн тэнцвэрт байдал, юуны өмнө дэлхийн уур амьсгалын системд агаар мандал дахь хийнүүдийн хэмжээ, тэдгээрийн хоорондын харьцаа чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Гэвч хүний нийгмийн хөгжил, үйлдвэржилтийн явцад агаар мандлын бүтэц, түүн дэхь хийнүүдийн харьцаа өөрчлөгдсөний улмаас дэлхийн уур амьсгал, байгаль экологийн тогтолцоо алдагдах нөхцөл бүрдээд байгаад дэлхий нийтээрээ түгшиж байна. 
Шар шороон шуурга (түйрэн): Монгол Улс газарзүйн байршил, уур амьсгалын нөхцлийн хувьд эрс тэс, чийг дутмаг, хуурай, гадаргын хэв шинж, экологийн тогтолцооны онцлог нь цөлжилтийн аюулд өртөх магадлал өндөртэй бүс нутагт оршдог. Шар шороон шуурга нь хүчтэй салхины үйлчлэлээр хөрсний өнгөн хэсгийн хамгийн нарийн ширхэгтэй элсийг газраас хөөргөн замын туршиж байгаль орчинд ихээхэн сөрөг нөлөөтэйгөөр алс зайд зөөх аюултай. Сүүлийн 50 жилийн шар шороон шуурганы дэгдэх давтамж ойртож, газарзүйн хувьд хамрах хүрээ нь өргөжин тэлж, учруулах хохирол нь нэмэгдсээр байна. Шар шороон шуурганы дэгдэлт энэ бүс нутгийн хэмжээнд 23 тохиолдож байсан бол 2001 онд 32 удаа дэгдэж байжээ. Монгол оронд 1980 оны 4 дүгээр сард маш хүчтэй шороон болон цасан шуурга дэгдэж, 16 хүн эрсдэж байв. Мөн 2002 оны 3, 4 дүгээр сард хэдэн арван жилд тохиолдож байгаагүй шар шороон шуурга хоёр ч удаа манай орны говиос эхлэж, БНХАУ, Солонгос, Япон улсын ихэнх хэсгийг дайрч гарч, Номхон далайн хойт нутгийг чиглэж байв.
Япон Улсын Засгийн газрын дэмжлэгтэйгээр шар шороон шуурганы нөлөөг судлах, агаарын тоосжилтыг тогтоох судалгааны стнацуудыг Өмнөговь, Дорнод, Улаанбаатар хотуудад байрлуулах, Япон, БНСУ, БНХАУ-ын Байгаль орчны сайд нарын гурван талт уулзалтыг жил бүр хийж байхаар тохиролцож, Зүүн хойт Азийн бүсийн хамтын ажиллагааны хүрээнд цөлжилт, шар шороон шуургатай тэмцэх асуудлыг хэлэлцэх, Үндэсний хэмжээнд авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээний талаар тохиролцоонд хүрсэн байв. Ийнхүү шар шороон шуурганы эх үүсвэр болж буй манай орны цөлжиж буй газрын доройтолтой тэмцэхэд Япон Улс, БНСУ-ын Засгийн газраас дэмжлэг авч эхлээд байна. Дэлгэрэнгүй»

hog hayagdal

2011 оны 04-р сарын 28 Нийтэлсэн pimizita
Хогийн төвлөрсөн цэгийн тоо жилээс жилд нэмэгдэж байгаа бөгөөд хог хаягдлыг байгаль орчинд халгүй аргаар зайлуулах, байршуулах, олон улсын жишгээр устгах, зориулалтын байгууламж байхгүй байв. 2003-2004 онд нийслэлээс 200 сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийж, хог хаягдлыг тээвэрлэх зориулалтын 23 машиныг Япон Улсаас авч, хотын хог тээвэрлэлтийн машин механизмын хүчин чадлыг нэмэгдүүлэн ажиллажээ. Нийслэлийн хот тохижилтын хэлтэс Японы ЖАЙКА-тай хамтран “Хотын хог хаягдлын менежмент” төслийн хүрээнд шинээр хогийн цэгийг байгуулах газрыг сонгох ажлыг 2005 оны 7 дугаар сараас эхлүүлсэн байна. Нийслэлд хоногт 560 тн орчим хог хуримтлагдаж, зөвхөн Улаанчулуутын хогийн цэгт 330 тн хог буулгаж байгаа тооцоо гарав. Төслийн хүрээнд хогийг дарж булах тусгай зориулалтын байгууламж байгуулах зорилгоор Нарангийн хогийн цэг, Ханын материал орчмын шаврын карьер, Морин давааны хогийн цэг, Налайх, Баягийн хонхор, Цагаан давааны хогийн цэг, Багануурын нүүрсний уурхайн ухаад орхисон карьер зэрэг газруудад судалгаа явуулж, хогийн цэг байгуулах тохиромжтой газрын байршлын сонголт хийх ажлыг хэд хэдэн ажлын хэсгүүд хийсэн байв. Дэлгэрэнгүй»

baigal

2011 оны 04-р сарын 28 Нийтэлсэн pimizita

ГАН ЦӨЛЖИЛТӨД НОЦТОЙ НЭРВЭГДЭЖ БУЙ ОРНУУДЫН

БОЛОН ЯЛАНГУЯА АФРИКИЙН ЦӨЛЖИЛТЭЙ

ТЭМЦЭХ ТУХАЙ НЭГДСЭН КОНВЕНЦ

Энэхүү Конвенцид оролцогч Талууд,

- цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулах үйл ажиллагааны хүрээнд тэдгээрт нэрвэгдэж байгаа болон тийм аюул заналхийллийн дор оршиж буй нутаг орны хүн ардад гол ахнаарлаа төвлөрүүлж буйг нотлож,

- ган, цөлжилтийн тааламжгүй үр дагварын талаар олон улсын хамтын нийгэмлэг, түүний дотор улс гүрнүүд болон олон улсын байгууллагууд ноцтойгоор сэтгэл түгшиж байгаагаа илэрхийлж,

- эх газрын үлэмж хэсгийг хуурай, хуйрайвтар, чийг дутмаг бүс нутаг эзэлдэг бөгөөд энэ нь дэлхийн хүн амын нэлээд хэсгийн оршин сууж буй газар, аж амьдралынх нь эх сурвалж болдогийг ухамсарлаж,

- ган, цөлжилт нь өргөн хүрээтэй асуудал болж дэлхийн бүх бүс нутагт нөлөөлж, түүнтэй тэмцэх, тэдгээрийн нөлөөллийг бууруулахад олон улсын хамтын нийгэмлэгийн хамтарсан үйл ажиллагаа шаардлагатай байгааг хүлээн зөвшөөрч,

- ган, цөлжилт нь тэдгээрт нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнууд, нэн ялангуяа буурай хөгжилтэй орнуудад болон Африкт эмгэнэлт үр уршиг учруулж байгааг тэмдэглэж,

- физик, биологи, улс төр, нийгэм, соёл, эдийн засгийн, соёлын харилцан уялдаа бүхий нарийн түвэгтэй хүчин зүйлийн улмаас цөлжих үйл явц улам бүр нэмэгдэж байгааг тэмдэглэж,

- олон улсын худалдаа, эдийн засгийн харилцаа нь ган цөлжилтөд нэрвэгдэж буй улс орнууд цөлжилтэй зүй ёсоор нь тэмцэхэд нөлөөлж байгааг харгалзан үзэж,

- эдийн засгаа тогтвортой өсгөх, нийгмийн хөгжлөө хангах, ядуурлын үндсийг таслан зогсоох явдал бол ган, цөлжилтөд нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнууд, ялангуяа Африкийн орнуудын нэн тэргүүний зорилт бөгөөд энэ нь тогтвортой хөгжлийн зорилгод хүрэх чухал нөхцөл болохыг ухамсарлаж,

- ган, цөлжилт нь ядуурах, эрүүлийг хамгаалах болон хүнс тэжээлийн хомсдол, хүнсний аюулгүй байдлын баталгаа алдагдах зэрэг нийгмийн чухал асуудлууд болон цагаачлах, шилжин суурьших, хүн амын хөдлөл зүйтэй уялдаа холбоотойгоор тогтвортой хөгжилд тааламжгүй нөлөө үзүүлдгийг харгалзан үзэж,

- өнгөрсөн хугацаанд улс гүрнүүд, олон улсын байгууллагуудаас цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулах салбарт тухайлбал НҮБ-ын Бага Хурлаар 1977 онд баталсан цөлжилтэй тэмцэх үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх явцад гаргасан хүчин чармайлт, хуримтлуулсан туршлагын ач холбогдлыг өндрөөр үнэлж,

- өнгөрсөн хугацаанд цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулах талаар хүчин чармайлт гаргаж зарим ахицад хүрсэн хэдийч тавьсан зорилгодоо хүрээгүйг тэмдэглэж, энэ нь тогтвортой хөгжлийн зорилтыг хангах хүрээнд бүх түвшинд шинэ бөгөөд илүү үр дүнтэй алхам хийх шаардлагатай байгааг ухамсарлаж,

- байгаль орчин, хөгжлийн асуудлаархи НҮБ-ын Бага Хурлаас гаргасан шийдвэр, тухайлбал, ХХI зууны мөрийн хөтөлбөр, цөлжилтэй тэмцэх үйл ажиллагааны үндсийг тусгасан түүний 12 дугаар бүлгийн заалтууд нь хүчин төгөлдөр бөгөөд тулгамдсан асуудлууд болохыг хүлээн зөвшөөрч,

- ХХI зууны мөрийн хөтөлбөрийн 33 дугаар бүлгийн 13 дугаар зүйлд заасан хөгжилтэй улс гүрний хүлээх үүргийг үүнтэй уялдуулан дахин нотлож,

- Африкт нэн тэргүүний ач холбогдол өгсөн Ерөнхий Ассамблейн 47/188 дугаар тогтоол болон ган, цөлжилтийн талаархи НҮБ-ын бусад толбогдох мэдэгдлүүдийг иш татан,

- байгаль орчин, хөгжлийн асуудлаархи Рио-де-Жанейрогийн тунхаг, түүний 2 дугааар зарчимд улс гүрнүүд НҮБ-ын Дүрэм, олон улсын эрх зүйн зарчмын дагуу өөрсдийн байгалийн нөөц баялгийг байгаль орчин ба хөгжлийн салбар дахь дотоод бодлогынхоо дагуу эзэмших бүрэн эрх эдлэх ч ингэхдээ тэдний эрх зүйн буюу хянан шалгах хүрээнд явуулж буй үйл ажиллагаа нь тухайн бүс нутгийн бусад улс орны байгаль орчинд хохирол учруулахгүй байхаар бодож хийх үүрэг хүлээнэ гэдгийг дахин нотолж,

- үндэсний засгийн газрууд цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөллийг бууруулахад шийдвэрлэх үүрэгтэй бөгөөд энэ салбарт гаргах амжилт нь нэрвэгдэж буй нутаг дэвсгэрт явуулах үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн хэрэгжилтээс хамаарахыг хүлээн зөвшөөрч,

- цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөллийг бууруулах үйл хэрэгт олон улсын хамтын ажиллагаа, түншлэл ач холбогдолтой, шаардлагатай байгааг мөн хүлээн зөвшөөрч,

- тийнхүү нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнуудад, ялангуяа Африкт үр ашигтай хөрөнгө хүч, тухайлбал санхүүгийн нөөцийг бии болгох, санхүүжилтийн нэмэлт шинэ эх үүсвэрээр хангах, энэхүү Конвенциор хүлээсэн үүргээ бүрэн биелүүлэхэд шаардагдах технологи нэвтрүүлэх боломж олгохын ач холбогдлыг хүлэн зөвшөөрч,

- Төв Ази, Өвөр Кавказын ган, цөлжилтөд нэрвэгдэж байгаа орнуудад дгээр үзэгдлүүд нөлөө үзүүлж буй явдалд сэтгэл түгшиж байгаагаа илэрхийлж,

- ган, цөлжилтөд нэрвэгдсэн бүс нутаг, ялангуяа хөгжиж буй орнуудын хөдөөгийн эмэгтэйчүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөллийг бууруулах хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэх бүх шатны үйл ажиллагаанд эрэгтэйчүүд ч эмэгтэйчүүд ч нэгэн адил бүрэн оролцож байх бололцоо хангахыг онцлон тэмдэглэж,

- цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөллийг бууруулах хөтөлбөрүүдэд засгийн газрын бус байгууллагууд, бусад томоохон бүлгүүдийн онцгой үүргийг тэмдэглэж,

- өргөн хүрээтэй цөлжилт, экологийн бусад асуудлуудаар олон улсын ба үндэсний хамтын нийгэмлэгүүдийн хоорондын харилцан уялдаа холбоог харгалзан үзэж,

- Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай НҮБ-ын Конвенц, Биологийн төрөл зүйлийн тухай Конвенц болон байгаль орчныг хамгаалах талаархи бусад Конвенцийн зорилтыг хэрэгжүүлэхэд цөлжилтэй хийх хувь нэмэр оруулж болохыг мөн бодолцож,

- цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөллийг бууруулах удирдлага нь шинжлэх ухааны гүнзгий мэдлэг, тогтмол ажиглалт судалгаан дээр үндэслэх болон тэдгээрт байнгын үнэлгээ хийх нь илүү үр дүнтэй болохыг тэмдэглэж,

- үндэсний хөтөлбөр ба нэн тэргүүний арга хэмжээг хэрэгжүүлэхэд тус дөхөм үзүүлэх зорилгоор олон улсын хамтын ажиллагааны үр дүнг дээшлүүлэх,зохицуулалтыг сайжруулах нь амин чухал болохыг хүлээн зөвшөөрч,

- эдүүгээ болон хойч үеийнхний ашиг сонирхолын үүднээс цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөлийг бууруулах талаар холбогдох арга хэмжээ авхаа бишрэн андгайлж,

Дараахь байдлаар хэлэлцэн тохиролцов.

НЭГДҮГЭЭР ХЭСЭГ

УДИРТГАЛ

1 дүгээр зүйл

Хэрэглэх нэр томъёо

хх Энэхүү Конвенцийн зорилгын үүднээс:

а) “цөлжилт” гэж уур амьсгалын өөрчлөлт, хүний үйл ажиллагаа зэрэг олон янзын хүчин зүйлийн нөлөөгөөр хуурай, хуйрайвтар, чийг дутмаг нутаг оронд газрын доройтол болохыг хэлнэ.

б) “цөлжилтэй тэмцэх” гэж тогтвортой хөгжлийг хангах зорилгоор хуурай, хуйрайвтар, чийг дутмаг бүс нутагт газрыг хамгаалах, сайжруулахад чиглэсэн дараах иж бүрэн арга хэмжээнүүдийг хэлнэ. Үүнд:

i. газрын нөөц доройтохоос сэргийлэх, багасгах,

ii. хэсэгчлэн доройтсон газрыг нөхөн сэргээх,

iii. цөлжсөн газрыг нөхөн сэргээх гэх мэт.

в) “Ган” гэж хур тунадасны хэмжээ хэвийн хэмжээнээс үлэмж багассанаас усзүйн тэнцвэр ноцтойгоор алдагдаж, газрын өгөөж үржил шим муудах байгалийн үзэгдлийг хэлнэ.

г) “гангийн нөлөөг бууруулах” гэдэг нь цөлжилтэй тэмцэх ажил хэргийн хүрээнд ганг урьдчилан мэдээлэх, нийгэм, байгаль орчныг гангийн нөлөөллөөс хамгаалах үйл ажиллагаа юм.

д) “газар” гэж хөрс, ус, ургамал ба бусад биомасс, түүнчлэн экологи, ус зүйн үзэгдлийг агуулсан газар дэлхийн био бүтээмжийн тогтолцоог хэлнэ.

е) “газрын доройтол” гэж хүний үйл ажиллагаа, хүн амны байршилтай холбоо бүхий:

i. салхи ба усны нөлөөгөөр хөрс элэгдэх,

ii. хөрсний физик, хими, биологи болон эдийн засгийн ач холбогдол буурах,

iii. он удаан жилийн турш байгалийн ургамал нөмрөг хомсдох зэрэг хүчин зүйлийн нөлөөгөөр хуурай, хуурайвтар, чийг дутмаг бүс нутагт усалгаагүй болонусалгаатай газар тариалан, бэлчээр, ой, модлог ургамалтай газрын хөрсний биологи, эдийн засгийн үр өгөөж буурахыг хэлнэ.

ё) “хуурай, хуурайвтар, чийг дутмаг бүс нутаг” гэж жилийн дундаж тундасны хэмжээ, ургамал-хөрсний нийлбэр боломжит ууршилтын хоорондын харьцаа нь 0,05-0,65 хооронд хэлбэлзэх туйлын болон туйл орчмын газраас бусад нутгийг хэлнэ.

ж) “нэрвэгдэж буй газар нутаг” гэж цөлжсөн буюу цөлжих аюулд орж болзошгүй хуурай, хуурайвтар, чийг дутмаг бүс нутгийг хэлнэ.

з) “нэрвэгдэж буй улс гүрнүүд” гэж нутаг дэвсгэр нь цөлжилтөд нэрвэгдэж буй газар нутагт бүхлээрээ буюу зарим хэсэг нь хамрагдсан улс орныг хэлнэ.

и) “бүс нутгийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага” гэдэг нь энэхүү Конвенциор зохицуулагдах асуудлаар бүрэн эрх, дотоод журмынхаа дагуу гарын үсэг зурах, соёрхон батлах, хүлээн зөвшөөрөх, сайшаан дэмжих, нэгдэн орох эрх бүхий тухайн бүс нутгийн тусгаар тогтносон улс гүрнүүдийн албан газар байгууллагыг хэлнэ.

к) “Конвенцид оролцогч Талууд-хөгжингүй орнууд” гэж хөгжингүй орнуудын үүсгэн байгуулсан бүс нутгийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллагыг хэлнэ.

2 дугаар зүйл

Зорилго

1. Энэхүү Конвенцийн зорилго нь нэрвэгдэж буй бүс нутагт тогтвортой хөгжлийг хангахад чиглэсэн “ХХ1 зууны мөрийн хөтөлбөр”-т нийцүүлэн цогцолбор үйл ажиллагааны хүрээнд олон улсын хамтын ажиллагаа, түншлэлийн талаархи хэлэлцээрүүдийн дагуу бүх түвшинд үр дүнтэй арга хэмжээ авах замаар ган, цөлжилтэд ноцтой нэрвэгдэж буй орнууд, ялангуяа Африкт цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулах, тэмцэл явуулахад оршино.

2. Энэ зорилгод хүрэхийн тулд нэрвэгдэж байгаа газар нутгийн хүн амын амьжиргааны түвшин ялангуяа орон нутгийн хүн амын амьжиргааг дээшлүүлэх үүднээс газрын өгөөжийг нэмэгдүүлэх, газар ба усны нөөцийг зүй зохистой ашиглах, сэргээн сайжруулах, хамгаалахад чиглэсэн урт хугацааны иж бүрэн бодлого чухал болно.

3 дугаар зүйл

Зарчим

1. Энэхүү Конвенцийн зорилгод хүрэх, түүний заалтуудыг хэрэгжүүлэхийн тулд Талууд дор дурдсан зүйлийг удирдлага болгоно. Үүнд:

а) Талууд нь цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулах хөтөлбөр боловсруулж хэрэгжүүлэх шийдвэр гаргахдаа хүн ам, орон нутгийн үүсгэл санаачилгын байгууллагуудыг оролцуулж, улс үндэсний болон орон нутгийн үйл ажиллагааг туслаж дэмжих тааламжтай орчинг бий болгох нөхцөлийг хангах.

б) Талууд олон улсын эв санааны нэгдэл, түншлэлийн уур амьсгалаар дэд бүс, бүс нутаг, олон улсын түвшинд хамтын ажиллагаа ба зохицуулалтыг боловсруулалтыг боловсронгуй болгох шаардлагатай тэр газарт нь санхүү, хүн, хүч, зохион байгуулалт, техникийн нөөцийг илүү үр ашигтай төвлөрүүлэх.

в) Талууд нэрвэгдэж байгаа бүс нутгийн газрын байдал, үнэ цэнэ, усны нөөцийн хомсдол тэдгээрийг зүй зохистой ашиглуулах зэргийг илүү гүнзгий ойлгох хэмжээнд хүрэхийн тулд удирдлагын бүх түвшин, үүсгэл санаачилга, төрийн бус байгууллагууд, газар эзэмшигчдийн хоорондын хамтын ажиллагаа, түншлэлийг хөгжүүлэх.

г) Талууд нь Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнууд тухайлбал, ядуу буурай орнуудын онцгой хэрэгцээ, нөхцөл байдлыг бүрэн хэмжээнд харгалзаж үзэх.

ХОЁРДУГААР ХЭСЭГ

ЕРӨНХИЙ ЗҮЙЛ

4 дүгээр зүйл

Нийтлэг үүрэг

1. Талууд энэхүү Конвенциор хүлээсэн үүргээ дангаараа буюу хамтран эсвэл одоогийн болон хойшдын хоёр болон олон талын хэлэлцээрүүдийн хүрээнд эсвэл үүргийн байдлаас тэдгээрийг хослуулах хүрээнд биелүүлэх бөгөөд тэгэхдээ хүчин чармайлтыг уялдуулахыг чухалчлах, бүхий л түвшинд урт хугацааны бодлогыг боловсруулахад онцгой анхаарна.

2. Оролцогч Талууд энэхүү Конвенцийн зорилгод хүрэхийг эрмэлзэн:

а) ган, цөлжилтийн явцын физик, биологи, нийгэм эдийн засгийн төлөвт иж бүрэн хандах,

б) олон улс, бүс нутгийн холбогдох байгууллагуудын хүрээнд Конвенцийн Талууд, нэрвэгдэж байгаа хөгжиж буй орнуудын тогтвортой хөгжилд тус дэм үзүүлэх, олон улсын эдийн засгийн тааламжтай нөхцөлийг бий болгохын тулд олон улсын худалдаа, зах зээлийн хэлэлцээр, өрийн асуудалд онцгой анхаарах;

в) цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөллийг бууруулах хүчин чармайлтад ядуурлыг арилгахад чиглэсэн бодлогыг нэгтгэх;

г) байгаль орчин ба газар, усны нөөцийг хамгаалах талаар нэрвэгдэж байгаа Конвенцийн Талуудын намтын ажиллагааг ган, цөлжилтэй тэмцэхэд түлхүү чиглүүлэх;

д) дэд бүс, бүс нутаг, олон улсын хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх;

е) засгийн газар хоорондын холбогдох байгууллагуудтай хамтран ажиллах;

ё) аливаа давхардлаас зайлсхийхийн тулд бүтэн зохион багууллалтын мехнизмуудыг зохих хэлбэрээр тодорхойлох;

ж) Конвенцид Талууд нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнуудад цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөллийг бууруулахад санхүүгийн үлэмж нөөцийг дайчилж чадах хоёр болон олон талын санхүүгийн механизм, үйл ажиллагааг ашиглах явдлыг дэмжих.

3. ) Конвенцийн Талууд нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнууд Конвенцийг хэрэгжүүлэхэд тусламж авах эрхтэй.

5 дугаар зүйл

Конвенцийн Талууд-нэгдэж орсон нэрвэгдэж

буй орнуудын үүрэг

1. Конвенцид нэгдэж орсон нэрвэгдэж буй орнууд 4 дүгээр зүйлд заасан үүргээс гадна доорхи үүргийг нэмж хүлээнэ Үүнд:

а) цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөллийг бууруулахад дээд зэргийн анхаарал тавьж, өөрсдийн үүрэг, бололцооныхоо дагуу адил төстэй нөөцийг гаргах;

б) тогтвортой хөгжилийн төлөвлөгөө, бодлогын хүрээнд цөлжилтэй тэмцэх ба гангийн нөлөөллийг бууруулах асуудалд нэн тэргүүний ач холбогдол өгч, чиг бодлогоо боловсруулах;

в) цөлжилт үүсэх шалтгааныг арилгах асуудлыг авч үзэж, цөлжилтийн үйл явцад нөлөөлж байгаа нийгэм эдийн засгийн хүчин зүйлд онцгой анхаарал хандуулах;

г) орон нутгийн хүн амыг мэдээллээр хангах, тэднийг ялангуяа эмэгтэйчүүд, залуучуудыг төрийн бус байгууллагуудын дэмжлэгтэйгээр цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөллийг бууруулах үйл ажиллагаанд оролцуулахад нь нөлөөлөх;

д) одоо үйлчилж байгаа хууль тогтоомжийг чангатгах, байхгүй бөгөөд нэн шаардлагатай хуулийг шинээр гаргах, урт хугацааны бодлого, үйл ажиллагааны хөтөлбөрүүдийг буй болгох тааламжтай орчин бүрдүүлэх.

6 дугаар зүйл

Конвенцийн Талууд-хөгжилтэй орнуудын үүрэг

Конвенцийн Талууд- хөгжилтэй орнууд 4 дүгээр зүйлд заасан нийтлэг үүргүүдээс гадна доорхи үүргийг нэмж хүлээнэ. Үүнд:

а) Нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнууд- Конвенцийн Талууд ялангуяа Африкийн орнуудын цөлжилтэй тэмцэх ба гангийн нөлөөллийг бууруулах талаар тавьж буй хүчин чармайлтыг тохиролцооны дагуу дангаараа болон хамтран идвэхтэй дэмжих;

б) Нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнууд- Конвенцийн Талууд ялангуяа Африкийн орнуудын цөлжилтэй тэмцэх, гангийн уршигийг бууруулах өөрсдийнхээ урт хугацааны төлөвлөгөө, чиг бодлогыг үр дүнтэйгээр боловсруулж хэрэгжүүлэхэд нь үлэмж хэмжээний санхүүгийн эх үүсвэрийг дайчлах, бусад хэлбэрийн тусламж үзүүлэх;

в) 20 дугаар зүйлийн 2 дугаар заалтын дагуу санхүүгийн шинэ, нэмэлт эх үүсвэрүүдийг дайчлахад нь туслах

г) хувийн сектор, төрийн бус бусад эх үүсвэрээс санхүүгийн нөөц боломжийг дайчлах явдлыг хөхүүлэн дэмжих;

д) Конвенцид нэгдэн орсон нэрвэгдэж буй орнууд- Конвенцийн Талууд ялангуяа хөгжиж байгаа орнуудад холбогдох технологи, мэдлэг, нау-хау-г олж авах боломж олгох, дэмжлэг үзүүлэх.

7 дугаар зүйл

Африкт тэргүүн зэргийн

анхаарал хандуулах нь

Энэхүү Конвенцийг хэрэгжүүлэхдээ оролцогч Талууд энэ бүс нутагт бүрэлдэн тогтсон онцгой байдлыг харгалзан, Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй Африкийн орнуудад тэргүүн зэргийн анхаарал тавих ба тэгэхдээ бусад нутгуудын Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнуудыг анхаарлааса хөндийрүүлэхгүй байх болно.

8 дугаар зүйл

Бусад Конвенцитэй холбогдох нь

1. Талууд хүчин чармайлтыг давхардуулахгүйгээр гэрээ, хэлэлцээр бүрийн үйл ажиллагааг үр ашигтай байлгах зорилгоор энэхүү Конвенцийн хүрээнд хэрэгжүүлж байгаа болон олон улсын бусад холбогдох хэлэлцээрүүдийн хүрээнд, тухайлбал, НҮБ-ын Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай Конвенци, Биологийн төрөл зүйлийн тухай Конвенцийн Талуудын хэрэгжүүлж буй үйл ажиллагааг уялдуулан зохицуулах явдлыг хөхүүлэн дэмжих, Талууд ялангуяа, судалгаа шинжилгээ явуулах, боловсон хүчин бэлтгэх, байнгын ажиглалт хийх, мэдээлэл цуглуулах, солилцох чиглэлийн үйл ажиллагаа нь тухайн хэлэлцээрийн зорилгод хүрхэд тус дөхөм болж байгаа бол хамтарсан хөтөлбөрүүд хэрэгжүүлэх явдлыг хөхүүлэн дэмжих.

2. Энэхүү Конвенцийн заалтууд нь тухайн Талын хувьд энэ Конвенц хүчин төгөлдөр болохоос өмнө нэгдэн орсон хоёр талын, бүс нутгийн болон олон улсын аливаа гэрээ хэлэлцээрээр хүлээсэн эрх, үүргийг үл хөндөнө.

ГУРАВДУГААР ХЭСЭГ

ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХӨТӨЛБӨР, ШИНЖЛЭХ УХААН, ТЕХНИКИЙН ХАМТЫН

АЖИЛЛАГАА, ДЭМЖЛЭГ ҮЗҮҮЛЭХ ТАЛЫН АРГА ХЭМЖЭЭ

1 ДҮГЭЭР БҮЛЭГ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХӨТӨЛБӨР

9 дүгээр зүйл

Суурь хандлага

1. Конвенцид нэгдэн орсон нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнууд болон нэрвэгдэж байгаа бусад Талууд 5 дугаар зүйлд заасан үүргээ биелүүлэхдээ бүс нутгийнхаа хэмжээнд хэрэгжүүлэх хавсралтын хүрээнд үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөрийг боловсруулах гэж байгаа тухайгаа Байнгын нарийн бичгийн дарга нарын газарт бичгээр мэдэгдэж, цөлжилтэй тэмцэх болон гангийн нөлөөллийг бууруулах чиг бодлогын чухал хэсэг болсон одоогоор амжилттай хэрэгжиж байгаа төлөвлөгөө, хөтөлбөрүүд, бүс нутгийн үйл ажиллагааны хөтөлбөрүүдэд тулгуурлан үий ажиллагааны үндэсний хөтөлбөрийг зохих ёсоор нь боловсруулан мэдээлж, хэрэгжүүлнэ. Эдгээр хөтөлбөрүүд нь газар дээр нь хэрэгжүүлэх явцад хуримтлуулсан туршлага, эрдэм шинжилгээний ажлын үр дүнг үндэслэн олон түмний байнгын оролцоотойгоор боловсронгуй болж, шинэчлэгдэж байна. Үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөрийг бэлтгэх үйл явцыг тогтвортой хөгжлийн үндэсний бодлогыг томъёолох зэрэг бусад хүчин чармайлттай нягт уялдуулах ёстой.

2. Конвенцид нэгдэн орсон хөгжингүй орнууд 6 дугаар зүйлийн заалтын дагуу төрөл бүрийн тусламж үзүүлэхдээ Конвенцид оролцогч Талууд болох нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнуудын, ялангуяа Африкийн орнуудын үндэсний болоод бүс нутгийн үйл ажиллагааны хөтөлбөрүүдийг зөвшилцөхөд шууд юмуу зохих олон талын байгууллагуудааар дамжуулан дэмжлэг үзүүлэх явдлыг нэн тэргүүнд тавих ёстой.

3. Талууд НҮБ-ын системийн байгууллага, сан, хөтөлбөрүүд бусад холбогдох засгийн газар хоорондын байгууллага, их дээд сургуулиуд, шинжлэх ухааны болон төрийн бус байгууллагууд өөрийн эрх хэмжээ, бололцооныхоо хэрээр үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг боловсруулж хэрэгжүүлэх арга хэмжээг зохион байгуулах талаар хамтран ажиллах явдлыг хөхүүлэн дэмжих ёстой.

10 дугаар зүйл

Үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөр

1. Үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөрийн зорилго нь цөлжилтөд хүргэж буй хүчин зүйлүүд, цөлжилтэй тэмцэх болон гангийн нөлөөг бууруулахад чиглэсэн практик арга хэмжээг тодорхойлоход оршино.

2. Үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөрт засгийн газар болон орон нутгийн хүн амын бүлэглэл, газар ашиглагч нарын үүрэг, мөн байгаа болон нэмж шаардагдах нөөцүүдийг тодоруулан заана. Хөтөлбөр нь мөн:

а) цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөллийг бууруулах урт хугацааны чиг бодлогыг тодорхойлох, тогтвортой хөгжлийн үндэсний бодлоготой уялдуулах, хэрэгжүүлэх асуудлыг онцлон авч үзнэ.

б) өөрчлөгдөж буй нөхцөл байдлын дагуу өөрчлөлт оруулж болох, орон нутгийн түвшинд нийгэм-эдийн засаг, биологи, геофизик зэрэг янз бүрийн нөхцлийг шийдвэрлэхэд зохицохуйц уян хатан байна.

в) нэрвэгдээгүй буюу зөвхөн бага зэрэг өртөгдсөн газарт урьдчилан хамгаалах арга хэмжээг хэрэгжүүлэхэд онцгой анхаарна.

г) гангаас урьдчилан сэргийлэх зорилгоор цаг уур, уур амьсгал, ус зүйн шинжилгээний үндэсний чадавхийг бэхжүүлэх.

д) хандивлагч байгууллагууд, бүх түвшний засгийн газрууд, орон нутгийн хүн амын бүлэглэлийн хооронд туншлэлийн уур амьсгалаар хамтын ажиллагаа, зохицуулалтын бодлого явуулах бүтэц, зохион байгуулалтыг бэхжүүлэх явдлыг дэмжих, орон нутгийн хүн ам зохих мэдээлэл, технологи олж авах боломж олгоно.

е)улс үндэстэн, бүс нутаг, орон нутгийн түвшинд бодлого боловсруулах, шийдвэр гаргах, үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэх, дүн шинжилгээ хийхэд нөөц ашиглагч нар түүний дотор төрийн бус байгууллагууд, орон нутгийн хүн ам, эрэгтэйчүүд, эмэгтэйчүүд, ялангуяа тариачид, малчид, тэдгээрийн төлөөллийн байгууллагуудыг оролцуулна.

ё) энэ ажлын явцын талаар хяналтын болон ажлын тайланг тогтмол бэлтгэж байх шаардлагатай.

3. Үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөрүүдэд гангийн нөлөөг бууруулах, түүнээс урьдчилан сэргийлэх дараахь арга хэмжээнүүдийн заримыг буюу бүгдийг нь багтаасан байж болно.

а) үндэсний болон орон нутгийн хүч хэрэгсэл мөн дэд бүс, бүс нутгийн хамтарсан тогтолцоо болон экологийн учир шалтгаанаар шилжин нүүдэллэгчидэд туслах механизмуудыг хамарсан, урьдчилан сэргийлэх мэдээллийн системүүдийг зохих ёсоор бий болгож бэхжүүлэх,

б) жил, улирал дутмын уур амьсгалын ирээдүйн төлөвийг харгалзан орон нутаг, улс үндэстэн, дэд бүс, бүс нутгийн хэмжээний гантай тэмцэх тусгай төлөвлөгөөнүүд зэрэг гантай тэмцэх зохион байгуулалт, зохицуулалт түүнд бэлэн байх чадавхийг бэхжүүлэх,

в) ялангуяа хөдөө нутаги хадгалах, борлуулах хэрэгсэл бүхий хүнсний аюулгүй байдлын тогтолцоог бий болгож бэхжүүлэх,

г) ганд нэрвэгдсэн газар нутгуудад орлого олох боломжийг хангах амьжиргааны талаарх төслүүдийг хэрэгжүүлэх

д) газар тариалан, мал аж ахуйг усжуулах хөтөлбөрийг боловсруулах.

4. Конвенцид оролцогч Талууд болох нэрвэгдэж буй улс орон тус бүрийн тодорхой нөхцөл байдал, хэрэгцээ шаардлагыг харгалзан үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөрүүдэд нэрвэгдсэн газруудын хүн ам болон цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөллийг бууруулах талаар дараахь чиглэлийн арга хэмжээнүүдийг тусгана. Тухайлбал ядуурлыг арилгах, хүнсний аюулгүй байдлыг хангахад чиглэсэн хөтөлбөрийг өрөгжүүлэн бэхжүүлэх, зорилгоор үндэсний эдийн засгийн байдал, төлөвийг сайжруулах, амжиргааны эх үүсвэрийн хувилбаруудыг дэмжих; хүн ам хөдлөл зүй; байгалийн нөөцийн тогтвортой менежмент; хөдөө аж ахуйн тогтвортой арга ажиллагаа; эрчим хүчний төрөл бүрийн эх үүсвэрийг хөгжүүлж үр ашигтай ашиглах; бүтэц зохион байгуулалт, эрх зүйн хүрээ; байнгын ажиглалт, үнэлгээ хийх чадавхи түүний дотор ус, цаг уурын албад, үндэсний чадавхи, боловсрол, олон нийтийн сурталчилгааг сайжруулах зэрэг болно.

11 дүгээр зүйл

Дэд бүс ба бүс нутгийн үйл

ажиллагааны хөтөлбөр

Конвенцид оролцогч Талууд болох нэрвэгдэж буй орнууд үндэсний хөтөлбөрүүдийг бүс нутгийн холбогдох хавсралт, дэд бүсийн ба бүс нутгийн үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн дагуу уялдуулах, үр ашгийн нь дээшлүүлэх талаар бие биетэйгээ зөвлөлдөж хамтран ажиллана. 10 дугаар зүйлийн заалтуудыг дэд бүс, бүс нутгийн хөтөлбөрүүдэд зохих өөрчлөлттэйгээр (mutatis mutandis) хэрэглэнэ. Тийм хамтын ажиллагаанд хил дамжсан байгалийн нөөцийн тогтвортой менежмент, шинжлэх ухаан техникийн хамтын ажиллагаа, холбогдох удирдан зохицуулах байгууллагыг бэхжүүлэх талаар тохиролцсон хамтын хөтөлбөрүүд байж болно.

12 дугаар зүйл

Олон улсын хамтын ажиллагаа

Конвенцид оролцогч Талууд болох нэрвэгдэж буй орнууд бусад Талууд ба олон улсын хамтын нийгэмлэгтэй хамтран энэхүү Конвенцийг хэргэжүүлэх олон улсын таатай нөхцөлийг бий болгох талаар хамтран ажиллах ёстой. Тийм хамтын ажиллагаа нь технологи нэвтрүүлэх, түүнчлэн эрдэм шинжилгээ, мэдээлэл цуглуулах, түгээх, санхүүгийн нөөц зэрэг чиглэлийг хамрах ёстой.

13 дугаарзүйл

Үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг боловсруулж хэрэгжүүлэхэд

үзүүлэх дэмжлэг

1.9 дүгээр зүйлд заасны дагуу үйл ажиллагааны хөтөлбөрүүдэд дэмжлэг үзүүлэх арга хэмжээнд дараахь зүйлүүд орно. Үүнд:

а/ зайлшгүй урт хугацааны төлөвлөлт байдалтай үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг дэмжих санхүүгийн хамтын ажиллагаа

б/ амжилттай хэрэгжёэн туршилтын хөтөлбөрүүдийн үйл ажиллагааг тохирох газар нь дэлгэрүүлэхэд тус дэм үзүүлэх зорилгоор төрийн бус байгууллагуудаар дамжуулан хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа зэрэг орон нутгийн түвшинд дэмжлэг үзүүлэх илүү боломж олгох хамтын ажиллагааны механизмуудыг боловсруулж ашиглах

в/ орон нутгийн хүн амын бүлэглэлийн түвшинд хүн амыг өргөнөөр татан оролцуулахад чиглэгдсэн туршилтын, нэг маягийн төслүүдийг боловсруулах, санхүүжүүлэх, хэрэгжүүлэхэд уян хатан байдлыг нэмэгдүүлэх,

г/ хамтын ажиллагааны үр ашгийг дээшлүүлэх, хөтөлбөрүүдийг дэмжихэд чиглэсэн захиргааны бө төсвийн холбогдох журам гаргах

2.Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнуудад ийм дэмжлэг үзүүлэхдээ конвенцийн Талууд болох Африкийн орнууд ба буурай хөгжилтэй орнуудыг нэн тэргүүнд авч үзнэ.

14 дүгээр зүйл

Үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг боловсруулах

хэрэгжүүлэх ажлыг зохицуулах

1.Хэлэлцэн тохирогч Талууд шууд буюу холбогдох Засгийн газар хоорондын байгууллагуудаар дамжуулан үйл ажиллагааны хөтөлбөр боловсруулах, хэрэгжүүлэх талаар хамтран ажиллана.

2.Талууд аливаа давхардлаас зайлсхийх, тусламжийн өгөөжийг дээд зэрэгт хүргэх, хандлага, үйл ажиллагааг уялдуулахын тулд конвенцид оролцогч Талууд болох хөгжингүй болон хөгжиж буй орнууд, холбогдох Засгийн газар хоорондын хийгээд төрийн бус байгууллагуудын үйл ажиллагааг хооронд нь бүрэн уялдуулан зохицуулах үүднээс үндэсний болон орон нутгийн түвшинд ажил хэргийн механизмуудыг бүрдүүлнэ.

Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнуудад нөөц ашиглалт, тусламжийн үр ашгийг дээшлүүлэх, үйл ажиллагааны хөтөлбөр, энэ конвенцийн нэн тэргүүний ач холбогдолтой заалтуудыг хэрэгжүүлэхийн тулд олон улсын хамтын ажиллагаатай холбоотой үйл ажиллагааг уялдуулан зохицуулахад илүү анхаарах болно.

15 дугаар зүйл

Бүс нутгуудад хэрэгжүүлэх хавсралтууд

Үйл ажиллагааны хөтөлбөрт орох элементүүдийг конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй орнууд болон бүс нутгийн нийгэм эдийн засаг, газар зүйн ба уур амьсгалын хүчин зүйлүүдийг харгалзан, тэдгээрийн хөгжлийн түвшинд нийцүүлэн сонгон авна. Үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг боловсруулахад баримтлах заавар, тодорхой дэд бүс, бүс нутагт зориуулсан хөтөлбөрийн чиглэл, агуулга зэргийг бүс нутагт хэрэгжүүлэх хавсралтад тодорхойлж өгөв.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: ШИНЖЛЭХ УХААН- ТЕХНИКИЙН

ХАМТЫН АЖИЛЛАГАА

16 дугаар зүйл

Мэдээллийг цуглуулах, дүн шинжилгээ

хийх, солилцох

Талууд өөрсдийн бололцоогоо харгалзан ган, цөлжилийн явц, нөлөөг үнэлэх, тэдгээрийг илүү гүнзгий ойлгох, нэрвэгдсэн газар нутгуудад газрын доройтлын байдалд байнгын ажиглалт судалгаа явуулах зорилгоор урт, богино хугацааны холбогдох мэдээ, мэдээллийг цуглуулах, дүн шинжилгээ хийх, солилцох ажлыг уялдуулах, нэгдмэл болгох талаар тохиролцоно. Үүний үр дүнд бүх түвшний ашиглагчид, ялангуяа орон нутгийн хүн амд хэрэглэхэд тохиромжтой хэлбэрээр уур амьсгалын хэлбэлзэлийн тааламжгүй үеүдийг урьдчилан мэдээлж сэрэмжлүүлэх, түүнд урьдаас бэлтгэх боломжтой болно. Энэ зорилгоор тэдгээр нь зохих ёсоор:

а) мэдээллэл цуглуулж дүн шинжилгээ хийх, солилцох, мөн бүх түвшинд байнгын ажиглалт, судалгаа явуулах үүрэг бүхий байгууллага, албадын дэлхийн сүлжээний үйл ажиллагааг бэхжүүлэх, дэмжх тэдгээр нь тухайлбал:

i. жиших боломжтой норм, норматив, тогтолцоог хэрэглэхийг эрмэлзэх;

ii. алс бөглүү нутгууд дахь өртөө, харуул болон холбогдох мэдээ сэлтэд анхаарал тавих;

iii. газрын торойтлын талаархи мэдээг үнэлэх, цуглуулах, дамжуулах орчин үеийн технологийг дэлгэрүүлэх, ашиглах;

iv. үндэсний, дэд бүсийн болон бүс нутгийн мэдээллийн төвүүдийг дэлхийн мэдээллийн эх үүсвэртэй нягт холбох;

б) онцгой асуудлуудыг шийдвэрлэх юмуу энэ үйл ажиллагаанд орон нутгийн үүсгэл санаачилгын байгууллагууд, шийдвэр гаргагч нарын хэрэгцээ шаардлагыг хангах талаар мэдээллийг цуглуулах, дүн шинжилгээ хийх, солилцох явдлыг дэмжих;

в) физик, биологи, нийгэм-эдийн засгийн үзүүлэлтүүдийг багтаасан тоо баримт, мэдээлэл солилцоход чиглэсэн хоёр ба олон талын хөтөлбөр, төслүүдийг цаашид боловсруулж хэрэгжүүлэх явдлыг дэмжих;

г) зохих мэдээлэл, туршлагыг янз бүрийн бус нутгууд дахь ашиглагч нарын дунд дэлгэрүүлэх зорилгоор нэр хүнд бүхий засгийн газар хоорондын ба төрийн бус байгууллагуудын мэдээллийг бүрэн дүүрэн ашиглах;

д) нийгэм-эдийн засгийн мэдээллийг цуглуулах, дүн шинжилгээ хийх, солилцоход зохих анхаарал тавих, мөн тэдгээрийг физик, биологийн мэдээ сэлттэй уялдуулах;

е) цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулахад хамаарах мэдээллийн бүх эх сурвалжццдыг нээлттэй байлгах, тэдгээрийг бүрэн дүүрэн мэдээллээр хангах, тэдгээрийг солилцох;

ё) үндэсний холбогдох хууль тогтоомж, бодлогын дагуу орон нутгийг уламжлалт мэдлэг, туршлагын тухай мэдээллийг солилцох, тэдгээрийг зохих ёсоор хамгаалах, мөн тэдгээрийг ашигласнаас олон үр ашигийг тухайн орон нутгийн хүн амд эрх тэгш, харилцан тохиролцсоны үндсэн дээр хүртээх.

17 дугаар зүйл

Судалгаа ба боловсруулалт

1. Талууд өөрсдийнхөө боломжийг харгалзан үндэсний, дэд бүс, бүс нутаг, олон улсын байгууллагуудаар дамжуулан цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулах салбар дахь шинжлэх ухаан техникийн хамтын ажиллагааг дэмжих үүрэгтэй. Энэ зорилгоор судалгаа шинжилгээний дараах үйл ажиллагааг дэмжинэ:

а) цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулах, бүтээмжийг дээшлүүлэх, мөн байгалийн нөөцийг менежмент хийх, тэдгээрийг зүй зохистой ашиглах үүднээс ган, цөлжилд хүргэж байгаа үйл явц, хүний болоод байгалийн хүчин зүйлийн нөлөө, тэдгээрийн хоорондын ялгааны талаархи мэдлэгийг арвижуулахад хувь нэмэр оруулах;

б) нэрвэгдсэн нутаг орон хүн амын амьдралын түвшинг дээшлүүлэхэд чиглэсэн зорилгод хариу өгөх, орон нутгийн хүн амын тодорхой хэрэгцээг хангах асуудлыг шийдвэрлэж чадах арга хэмжээнүүдийг тодруулж хэрэгжүүлэх;

в) үндэснийхээ холбогдох хууль тогтоомж, бодлогын хүрээнд орон нутгийн ба уламжлалт мэдлэг, нау-хау, арга ажиллагааг хамгаалах баяжуулах, батбагаажуулах, эдгээр мэдлэг, туршллагын эзэд тэдгээрийн худалдсан юмуу ашиглан гаргаж авсан технологиос олсон үр ашгийн харилцан тохиролцсон, эрх тэгш үндсэн дээр шууд хүртэх нөхцөлийг хангах;

г) Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнуудад, ялангуяа Африкт эрдэм шинжилгээний бааз муутай орнууд нийгэм-эдийн засгийн олон талт судалгаанд илүү анхаарал хандуулж орон нутгийн ур чадварыг хөгжүүлэх, чадвхийг бэхжүүлэх үндэсний, дэд бүсийн ба нутгийн эрдэм шинжилгээний чадавхийг буй болгож бэхжүүлэх;

д) цөлжилт, экологийн хүчин зүйлийн улмаас бий болсон ядуурал, нүүдлийн хоорондын уялдаа холбоог авч үзэх;

е) орон нутгийн хүн ам, үүсгэл санаачилгын байгууллагуудын идэвхитэй оролцоотойгоор тогтвортой хөгжлийг хангахад чиглэсэн боловсронгуй, хямд төсөр технологийг хөгжүүлэх талаар үндэсний, дэд бүсийн, бүс нутгийн ба олон улсын эрдэм шинжилгээний байгууллагуудын хамтарсан судалгааны хөтөлбөрүүдийг улсын болоод хувийн секторт хэрэгжүүлэх явдлыг дэмжих;

ё) үүлэнд зориуудаар нөлөөлөх замаар нэрвэгдэж буй газар нутгууд дахь нөөцийг аривжуулах;

2. Орон нутгийн онцлог байдлыг тусгасан, тодорхой дэд бүс, бүс нутгуудад тэргүүн ээлжинд явуулах шинжилгээний ажлын чиглэлүүд нь үйл ажиллагааны хөтөлбөрүүдэд орсон байх ёстой. Талууд Бага хурал шинжлэх ухаан, техникийн хорооны зөвлөснөөр тэргүүн ээлжинд явуулах эрдэм шинжилгээний ажлын чиглэлүүдийн тоймыг тогтмол гаргаж байна.

18 дугаар зүйл

Технологи боловсруулах, дамжуулах,

хүлээн авах, нэвтрүүлэх

1. Талууд нарилцан тохиролцсон болон үндэснийхээ хууль тогтоомж, бодлогын дагуу нэрвэгдэж буй орнуудын тогтвортой хөгжилд тус дэм үзүүлэх зорилгоор, цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулахад тохирох, экологийн хувьд цэвэр, эдийн засгийн хувьд найдвартай, нийгмийн хувьд тохирох технологийг хөгжүүлэх, нэвтрүүлэх, олж авах, зохицуулах ажлыг санхүүжүүлэх асуудлыг хөнгөвчлөх, санхүүжүүлэх, хөхүүлэн дэмжих үүрэгтэй. Тийм хамтын ажиллагаа нь засгийн газар хоорондын ба төрийн бус мэдлэгийг бүрэн ашиглах хоёр талын болон олон талын үндсэн дээр хэрэгжинэ.Үүний тулд Талууд:

а) улс үндэсний, дэд бүсийн, бүс нутгийн болон олон улсын хэмжээнд одоо хэрэглэж байгаа мэдээллийн тогтолцоо ба технологи, түүний байгаль орчинд үзүүлж болох сөрөг нөлөө, олж авах нөхцөлийн талаар мэдээлэл түгээх механизмууд зэргийг бүрэн ашиглах;

б) ялангуяа Конвенцид оролцогч Талууд болох нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнуудад харилцан тохиролцсоны үүднээс дээр оюуны өмчийн эрхийг хамгаалах шаардлагыг харгалзан, хөнгөлөлт үзүүлэх, найр тавих зэрэг тааламжтай нөхцөлд, тухайн технологийн нийгэм, соёл, эдийн засаг, байгаль орчны хөлөөг онцгой анхаарч, орон нутгийн хүн ам онцгой хэрэгцээтэй, амьдралд хэрэглэхэд хамгийн тохиромжтой технологийг олж авах боломжийг бүрдүүлэх;

в) нэрвэгдэж байгаа Талуудын хоорондын технологийн хамтын ажиллагааг санхүүгийн тусламж үзүүлэх болон бусад арга замаар хөнгөвчлөх;

г) нэрвэгдэж буй Талуудтай хамтарсан үйлдвэр, ялангуяа амжиргааны хувилбарыг дэмждэг салбарт техникийн хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх;

д) оюуны өмчийн эрхийг зохих ёсоор хамгаалах арга хэмжээг оролцуулан тохирох технологи, мэдлэг, ноу-хау, арга ажиллагааг боловсруулах, дамжуулах, хүлээн авах, нэвтрүүлэхэд тус дэм болох дотоодын зах зээлийн нөхцөл, санхүүгийн хөшүүргийг бий болгох талаар холбогдох арга хэмжээнүүдийг авах;

2. Талууд үндэснийхээ хууль эрх, бодлогын дагуу чадавхаа харгалзан холбогдох уламжлалт болон нутгийн технологи, мэдлэг ноу-хау, арга ажиллагааг ашиглах, хөхүүлэн дэмжих, хамгаалах талаар доорхи үүргийг хүлээнэ. Үүнд:

а) орон нуигийн хүн амын оролцоотойгоор тийм технологи, мэдлэг, ноу-хау, арга ажиллагаа, тэдгээрийг ашиглах боломжийн талаар бүртгэл хөтөлж мэдээллийг холбогдох засгийн газар хоорондын ба төрийн бус байгууллагуудтай хамтран зохих газар нь дэлгэрүүлэх;

б) тийм технологи, мэдлэг, ноу-хау, арга ажиллагааг зохих ёсоор хамгаалах арга хэмжээ авч тэдгээрийг боловсруулснаас юмуу худалдсанаас олсон аливаа ашгийг орон нутгийн ард түмэн эрх тэгш, харилцан тохиролцсоны үндсэн дээр шууд хүртэх боломжийг бүрдүүлэх;

в) тийм технологи, мэдлэг, нау-хау, ажиллагаа болон тэдгээрийг ашиглан гаргаж авсан шинэ технологийг боловсронгуй болгох, дэлгэрүүлэх явдлыг идэвхтэй дэмжиж хөхүүлэн урамшуулах;

г) тийм технологи, мэдлэг, ноу-хау, арга ажиллагааг амьдралд өргөн нэвтрүүлэх, тэдгээрийг орчин үеийн технологитой хослуулах явдлыг зохих ёсоор дэмжих.

3 ДУГААР БҮЛЭГ: ДЭМЖИХ

АРГА ХЭМЖЭЭ

19 дүгээр зүйл

Үндэсний чадавхийг бий болгох, боловсрол,

олон нийтийн сурталчилгаа

1. Цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулах хүчин чармайлтын хүрээнд орон нутагт бүтэц зохион байгуулалт бий болгох, сургалт явуулах, үндэсний болон нутгийн чадавхийг бэхжүүлэхийн чухлыг Талууд хүлээн зөвшөөрч байна. Тэд үндэсний чадавхийг бий болгох явдлыг зохих ёсоор дэмжихийн тулд:

а) орон нутгийн болон төрийн бус байгууллагуудын оролцоотойгоор бүхий л түвшинд ялангуяа орон нутгийн түвшинд нутгийн хүн амыг дотор эмэгтэйчүүд, залуучуудыг бүрэн оролцуулах;

б) цөлжилт, гангийн талаар үндэснийхээ сургалт, эрдэм шинжилгээний чадавхийг бэхжүүлэх;

в) холбогдох арга, технологийг үр дүнтэй дэлгэрүүлэх ажлыг дэмжиж, өргөжүүлэх албадыг байгуулж бэхжүүлэх, хөдөө орон нутгийн байгууллага, хүмүүсийг байгалийн нөөцийг тогтвортой ашиглах, хамгаалахад оролцуулах талаар сургах;

г) орон нутгийн ард түмний мэдлэг, ноу-хау, арга ажиллагааг дэлгэрүүлэх, техникийн хамтын ажиллагааны хөтөлбөрүүдэд ашиглах явдлыг дэмжих;

д) хөдөө аж ахуй, билчээрийн мал аж ахуй эрхлэх байгаль орчинд зохицсон уламжлалт арга технологийг орчин үеийн нийгэм-эдийн засгийн нөхцөл байдадл тохируулах;

е) модыг түлшинд хэрэглэх явдлыг багасгах зорилгоор эрчим хүчний адил төстэй эх үүсвэрүүдийг, ялангуяа сэргээгдэх эрчим хүчний нөөцийг ашиглах технологи нэвтрүүлэх, энэ талаар сургалт явуулах;

ё) Конвенцид оролцогч Талууд болох нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнууд 16 дугаар зүйлд заасны дагуу мэдээллийг цуглуулах, дүн шинжилгээ хийх, солилцох талаар хөтөлбөр боловсруулж хэрэгжүүлэх чадавхийг бэхжүүлэх зорилгоор харилцан тохиролцсоны үндсэн дээр хамтран ажиллах;

ж) шинээр ур чадвар эзэмшихэд сургах зэргээр амьжиргааны адил төстэй эх үүсвэрийг шинэлэг байдлаар дэмжих;

з) шийдвэр гаргагч нар, менежерүүд болон түүнчлэн ганг урьдчилан мэдээлэхэд шаардагдах мэдээллийг цуглууж дүн шинжилгээ хийж түгээх, болоод хүнсний үйлдвэрлэлийн асуудлыг хариуцсан хүмүүсийг сургах;

и) үндэснийхээ одоогийн бүтэц зохион байгуулалт, хууль эрхзүйн хүрээг илүү үр дүнтэй ажилуулах, шаардлагатай бол бодлого төлөвлөлт, менежментийг бэхжүүлэх бүтэц зохион байгуулалт, хууль эрх зүйг шинээр бий болгох;

к) Конвенцид нэгдэн орсон нэрвэгдэж буй орнуудын үндэсний чадавхийг урт хугацаанд харилцан суралцах, судлах үйл ажиллагаагаар бий болгох зорилгоор харилцан мэргэжилтэн солилцох арга хэмжээ авах.

2. Конвенцид оролцогч Талууд болох нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнууд бусад Талууд, эрх мэдэл бүхий Засгийн газар хоорондын болон төрийн бус байгууллагуудтай хамтран үндэсний болоод орон нутгийн чадавхи, түүнийг бэхжүүлэх боломжийг бүх талаас нь хянан үзэх.

3. Энэхүү Конвенцийн зорилтыг биелүүлэхийн ач холбогдол, цөлжилт, гангийн шалтгаан, нөлөөний талаар олон нийтийн ойлголтыг сайжруулах зорилгоор оролцогч Талууд Засгийн газар хоорондын эрх мэдэл бүхий байгууллагуудаар дамжуулан өөр хоорондоо болон төрийн бус байгууллагуудтай хамтран нэрвэгдсэн хийгээд нэрвэгдээгүй Талуудын боловсрол, олон нийтийн сурталчилгааны хөтөлбөрийг дэмжих, хэрэгжүүлэх арга хэмжээ авна. Энэ зорилгоор тэд:

а) өргөн олон нийтэд сурталчилах ажил явуулах;

б) олон нийт зохих мэдээллийг олж авах, түүнчлэн сургалт, сурталчилгааны арга хэмжээнд олон нийтийг өргөн оролцуулах, тэдэнд холбогдох мэдээллийг олж авах боломж бий болгох явдлыг байнга дэмжих;

в) олон нийтийн сурталчилгаа явуулах холбоод байгуулах явдлыг дэмжих;

г) боловсрол, олон нийтийн сурталчилгааны материалыг аль болохоор нутгийн хэл дээр боловсруулж солилцох, Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнуудын боловсрол, олон нийтийн сурталчилгааны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх хүмүүсийг сургах мэрэгжилтнүүдийг томилон явуулах, солилцох, боловсролын талаар олон улсын эрх мэдэл бүхий байгууллагуудад байгаа материалыг бүрэн ашиглах;

д) цөлжилтөд нэрвэгдэж байгаа газар нутгуудын боловсорлын салбар дахь хэрэгцээг үнэлэх, сургуулийн сургалтын хөтөлбөрийг боловсруулах, цөлжилтөд нэрвэгдсэн газар нутгийн байгалийн нөөцийг тогтоох, хамгаалах, тогтвортой ашиглах, менежмент хийх талаар бүх нийтийн боловсролын болон насанд хүрэгчдийг ялангуяа эмэгтэйчүүдийг бичиг үсэгт сургах хөтөлбөрийг өргөжүүлэх;

е) ган, цөлжилтийн талаар олон нийтийн ойлголтыг сайжруулах үйл ажиллагааг боловсорлын системд нэгтгэх, албан бус сургалт, насанд хүрэгчид, эчнээ, дадлагын сургалтын хөтөлбөрүүдэд бүх салбар, хүмүүсийг оролцуулах хөтөлбөр боловсруулж хэрэгжүүлэх.

4. Талуудын Бага хурал цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулах бүс нутгийн боловсрол, сургалтын төвүүдийн сүлжээг байгуулж бэхжүүлнэ. Эрдэмтэд, техникийн ажилтнууд, менежерүүдийг сургах, Конвенцид оролцогч нэрвэгдэж байгаа орнуудын сургалт, боловсролын байгууллагуудыг бэхжүүлэх, тэдгээрийн хооронд туршлага солилцуулах ажлыг зохион байгуулах, хөтөлбөрүүдийг уялдуулах үүднээс дээрх сүлжээнүүдийн үйл ажиллагааг энэ зорилгоор байгуулагдсан байгууллагаас зохицуулна. Хүчин чармайлтын аливаа давхардал гаргуулахгүйн тулд эдгээр сүлжээнүүд холбогдох засгийн газар хоорондын болон төрийн бус байгууллагуудтай нягт хамтран ажиллана.

20 дугаар зүйл

Санхүүгийн нөөц

1. Конвенцийн зорилтыг хэрэгжүүлэхэд санхүүжилт гол ач холбогдолтой учир Талууд бололцоогоо харгалзан цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулах хөтөлбөрүүдээ санхүүгийн хүрэлцээтэй эх үүсвэрээр хангахад бүх хүч чармайлтаа тавина.

2. Үүнэтэй холбогдуулан Конвенцийн Талууд болох хөгжингүй орнууд 7 дугаар зүйлд заасны дагуу Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй Африкийн орнуудыг тэргүүнд авч үзэхдээ бусад бүсүүд дэх Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнуудыг орхигдуулж болохгүй бөгөөд тэд энэ талаар доорхи үүргийг хүлээнэ. Үүнд:

а) цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулах хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг дэмжих зорилгоор хөнгөлттэй зээл, тусламж зэрэг санхүүгийн бодитой эх үүсвэрийг дайчлах;

б) дэлхийн байгаль орчны санг байгуулах тухай баримт бичгийн зохих зүйл ангийн дагуу түүний дөрвөн гол салбарын цөлжилтэй холбоотой үйл ажиллагааны нэмэгдэл зардлын шинэ, нэмэлт санхүүжилтийг оролцуулан хүрэлцээтэй, цаг үеэ олсон, урьдаас мэдэж болох санхүүгийн эх үүсвэрүүдийг дайчлах;

в) олон улсын хамтын ажиллагааны шугамаар технологи, мэдлэг, ноу-хау нэвтрүүлэх хөнгөвчлөх;

г) Конвенцийд оролцогч Талууд болох нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнуудтай хамтран төрийн бус байгууллагууд, бусад хувийн секторын байгууллагуудаас олгож буй сангууд болон Конвенцийн Талууд болох нэрвэдэж буй хөгжиж байгаа орнууд, ялангуяа Африкийн орнуудын гадаад өрийн дарамтыг багасгах замаар санхүүжилтийн хэмжээг нэмэгдүүлэх, олоогийн өрийг барагдуулах тогтолцоо ба бусад шинэ хэрэгслүүдийг оролцуулан эх үүсвэрийг дайчлах, чиглүүлэх шинэ арга, хэрэгсэл, хөшүүргийг судлах.

3. Конвенцийд оролцогч Талууд болох нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнууд өөрсдийнхөө бололцоог харгалзан, үндэснийхээ үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд санхүүгийн хүрэлцээтэй эх үүсвэрийг дайчлах үүрэг хүлээнэ.

4. Талууд санхүүгийн үүсвэрийг дайчлахдаа үндэсний, хоёр талын, олон талын бүхий л эх үүсвэрүүд, санхүүжүүлэх механизмуудыг бүрэн дүүрэн ашиглахыг эрмэлзэх ба харилцан буулт хийх, хамтарсан хөтөлбөрүүд, зэрэгцээ санхүүжилтийг ашиглан тэдгээрийг чанарын хувьд байнга боловсронгуй болгож байх, мөн түүнчлэн төрийн бус байгууллагууд болон хувийн сектороос санхүүжилэх механизм, эх үүсвэрүүдийг татан оролцуулахыг эрмэлзэнэ. Талууд энэ зорилгоор 14 дүгээр зүйлд заасны дагуу бий болгосон шуурхай механизмуудыг бүрэн дүүрэн ашиглана.

5. Цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулахад Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнуудад шаардагдах санхүүгийн нөөцийг дайчлах зорилгоор Талууд:

а) цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулахад зориуулан урьд өмнө нь хуваарилсан нөөцийн ашиглалтын байдалд дүгнэлт өгөх, тэдгээрийг үр ашигтай ашиглахад саад болж байгаа зүйлийг арилгаж илүү үр ашигтай зарцуулах, шаардлагатай бол хөтөлбөрийг энэхүү Конвенцийн дагуу хүлээн зөвшөөрсөн урт хугацааны хандлагад ницүүлэн өөрчлөн чиглүүлэх замаар нөөцийг зохицуулалтйг сайжруулж үр ашгийг нь дээшлүүлэх;

б) олон улсын санхүүгийн байгууллагууд, сангууд түүний дотор бүс нутгийн хөгжлийн банк, сангуудын удирдах байгууллагуудын хүрээнд Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнууд, ялангуяа Африкийн орнуудад Конвенцийг хэрэгжүүлэх хавсралтын хүрээнд явуулж байгаа үйл ажиллагааны хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэхэд тус дэм үзүүлэхэд тэргүүн зэргийн ач холбогдол өгч тэдний анхаарлыг хандуулах;

в) үндэсний түвшинд явуулж байгаа хүчин чармайлтыг дэмжихийн тулд бүсийн ба дэд бүсийн хамтын ажиллагааг бэхжүүлж болох замыг судлах.

6. Конвенцийн бусад Талуудаас цөлжилтэй тэмцэх талаар мэдлэг, ноу- хау, технологи болон санхүүгийн нөөцийг Конвенцийн Талууд болох хөгжиж байгаа орнуудад сайн дурын үндсэн дээр олгох явдлыг хөхүүлэн дэмжих.

7. Конвенцийн Талууд болох хөгжингүй орнууд Конвенциор хүлээсэн үүргээ тухайлбал, санхүүгийн нөөц, технологи нэвтрүүлэх талаар хүлээсэн үүргээ бүрэн биелүүлэх явдал Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнууд, ялангуяа Африкийн орнууд Конвенцийн дагуу хүлээсэн үүргээ бүрэн биелүүлэхэд ихээхэн нөлөө үзүүлэх болно. Конвенцийн Талууд болох хөгжингүй орнууд үүргээ биелүүлэхдээ Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнууд, ялангуяа Африкийн орнуудын нийгэм-эдийн засгийн хөгжи, ядуурлыг устгах явдлыг нэн тэргүүнд харгалзан үзвэл зохино.

21 дүгээр зүйл

Санхүүгийн механизм

1. Талуудын Бага хурал санхүүгийн механизмуудыг бий болгох ба Конвенцийг хэрэгжүүлэх зорилгоор Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнууд, ялангуяа Африкийн орнуудад зориулж санхүүгийн нөөцийг дээд зэргээр бий болгох тийм механизмуудыг хөхүүлэн дэмжих ёстой. Үүний тулд Талуудын Бага хурал дараахь бодлого, хандлагуудыг хэлэлцэж батлана. Үүнд:

а) Конвенцийн холбогдох заалтуудыг биелүүлэх үйл ажиллагаанд зориулж улс үндэсий, дэд бүсийн, бүс нутгийн, дэлхийн нийтийн хэмжээнд хэрэгцээтэй санхүүгийн нөөцөөр хангахад тус дэм үзүүлэх;

б) санхүүжилтийн олон тооны эх үүсвэрүүдийг ашиглах, мөн түүнчлэн 20 дугаар зүйлийн дагуу тэдгээрт үнэлэлт өгөх явдлыг авч үзсэн хандлага, механизмууд, хэлэлцээрүүдийг хөхүүлэн дэмжих;

в) сонирхогч Талууд, зохих засгийн газар хоорондын ба төрийн бус байгууллагуудад тогтмол байгаа санхүүгийн хэрэгслүүдийн эх үүсвэрүүдийн тухай тэрчлэн тэдгээрийн хоорондын зохицуулалтыг хөхүүлэн дэмжих зорилго бүхий санхүүжилтийн нөхцөлийн тухай мэдээллийг тогтмол өгч байх;

г) нэрвэгдэн буй хөгжиж байгаа орнуудын орон нутагт санхүүгийн нөөцүүдийг үр ашигтай шуурхай чиглүүлэхийн тулд төрийн бус байгууллагуудыг оролцуулсан механизмуудыг багтаан цөлжилтэй тэмцэх зорилго бүхий үндэсний сангууд зэрэг механизмуудад зохих тус дөхөм үзүүлэх, болон;

д) дэд бүс, бүс нутгийн түвшинд, ялангуяа Африкт, Конвенцийг илүү үр дүнтэй дэмжих явдлыг хангахын тулд одоо байгаа сангууд ба санхүүгийн механизмуудыг бэхжүүлнэ.

2. Талуудын Бага хурал Нэгдсэн Үндэстний байгууллагын янз бүрийн механизмуудаар дамжуулан, мөн Конвенцийн Талууд болох хөгжиж байгаа орнуудад Конвенциор хүлээсэн үүргээ биелүүлэх боломж олгох үйл ажиллагааг үндэсний дэд бүсийн ба бүс нутгийн түвшинд дэмжих, олон талын санхүүгийн албадаар дамжуулан дэмжлэг үзүүлэх явдлыг хөхүүлэн урамшуулна.

3. Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнууд, тэрчлэн шаардлагатай тохиолдлуудад одоо байгаа санхүүгийн бүх нөөцийг үр дүнтэй ашиглах явдлыг хангахуйц хөгжилийн үндэсний хөтөлбөрүүдэд багтсан, үндэсний зохицуулагч механизмуудыг бий болгон, бэхжүүлж ашиглана. Тэдгээр нь мөн түүнчлэн хөтөлбөрүүдийг боловсруулж хэрэгжүүлэх, орон нутгийн хэсэг бүлгүүд санхүүгийн нөөцийг олж авах явдлыг хангахад төрийн бус байгууллагууд, орон нутгийн хэсэг бүлгүүд, хувийн секторыг аль болохоор татан оролцуулна. Тусламж үзүүлж байгаа тэдгээр Талуудын илүү үр дүнтэй зохицуулалт, хөтөлбөрийн тусламжтайгаар эдгээр үйл ажиллагааг улам сайжруулж болно.

4. Байгаа санхүүгийн механизмуудын үр дүн, өгөөжийг нь өндөржүүлэх зорилгоор Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнуудад технологийг буцалтгүй буюу хөнгөлөлттэй нөхцлөөр нэвтрүүлэх явдлыг багтаан санхүүгийн ихээхэн үүсвэрийг чиглүүлэх, дайчлахад хүргэх арга хэмжээнүүдэд тус дэм болох дэлхийн нийтийн механизмуудыг энэхүү зүйлийн заалт ёсоор бий болгоно. Энэ дэлхий нийтийн механизм нь Талуудын Бага хурлын захиргаа, удирдлагын дор үүргээ гүйцэтгэх ба түүний өмнө тайлагнана.

5. Дэлхийн нийтийн механизм болох байгууллагыг Талуудын Бага хурал анхныхаа ээлжит чуулганаар тодорхойлно. Талуудын Бага хурал болон дэлхий нийтийн механизмын үүргийг хүлээж байгаа байгууллагын гүйцэтгэх нөхцлүүдийг тохиролцох бөгөөд тэрхүү механизм нь тухайлбал:

а) Конвенцийг хэрэгжүүлэхэд бэлэн байгаа зохих хоёр ба олон талын хамтын ажиллагааны хтөлбөрүүдийг илрүүлж бүртгэл хийх;

б) санхүүгийн шинэ аргууд, санхүүгийн тусламжийн эх булаг, үндэсний түвшин дэх хамтын ажиллагааны зохицуулалтыг боловсронгуй болгох талаар эрэлт хүсэлт байгаа нөхцөлд Талуудад зөвлөлгөө өгдөг байх;

в) Зохих засгийн газар хоорондын болон төрийн бус байгууллагуудад байгаа санхүүгийн хэрэгслийн тухай ба тэлдгээрийн хоорондын зохицуулалтыг боловсронгуй болгоход туслах зорилгоор сонирхогч Талуудад мэдээлэл өгдөг байх;

г) Талуудын Бага хуралд түүний ээлжит хоёрдугаар чуулганаас эхлэн үйл ажиллагааныхаа тухай илтгэлүүд тавьдаг байх.

6. Талуудын Бага хурал анхныхаа чуулган дээр аль болохоор байгаа төсөв ба хүмүүсийнхээ нөөцөд үндэслэн тийм механизмын захиргааны үүргээ гүйцэтгэх явдлыг хангах зорилгоор нийтийн механизмыг гүйцэтгүүлэхээр тодорхойлсон байгууллагуудад хамаарах зохих арга хэмжээнүүдийг авна.

7. Талуудын Бага хурал ээлжит гуруавдугаар чуулганаараа 7 дугаар зүйлийн заалтыг харгалзан 4 дүгээр заалтын дагуу түүний өмнө тайлагнах ёстой дэлхийн механизмын бодлого, шуурхай байдал, үйл ажиллагааг авч хэлэлцэнэ. Энэ хэлэлцүүлгийнхээ үндсэн дээр зохих арга хэмжээ авна.

ДӨРӨВДҮГЭЭР ХЭСЭГ

УДИРДАХ БАЙГУУЛЛАГА

22 дугаар зүйл

Талуудын Бага хурал

1. Үүгээр Талуудын Бага хурлыг зохион байгуулна.

2. Талуудын Бага хурал нь энэхүү Конвенцийн дээд байгууллага мөн. Талуудын Бага хурал нь өөрийнхөө эрх мэдлийн хүрээнд түүнийг үр ашигтай хэрэгжүүлэхэд чиглэсэн шийдвэр гаргана. Тухайлбал:

а) Конвенцийн биелэлт болон, улс үндэстний, дэд бүсийн ба бүс нутгийн, олон улсын түвшинд мөн шинжлэх ухаан техник, технологийн мэдлэгийн хөгжлийн үндсэн дээр буй болж хуримтлагдсан туршлагын удирдлага зохион байгуулалтын үйл ажиллагааны талаархи тоймыг тогтмол мэдээлж байна,

б) Талуудын шийдвэрлэсэн арга хэмжээний тухай мэдээллийг солилцох явдлыг сайшаан дэмжиж хөнгөвчлөх, 26 дугаар зүйлийн заалтын дагуу мэдээлэл өгөх хэлбэр, хуваарийг тодорхойлох ба илтгэлүүдийг хянан үзэж тэдгээрийн дагуу зөвлөмж гаргана,

в) Конвенцийг хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай туслах байгууллагуудыг байгуулна,

г) туслах байгууллагуудын илтгэлүүдийг хэлэлцэж, тэдгээрийн үйл ажиллагааг удирдана,

д) өөрийн болон бусад бүх туслах байгууллагуудын үйл ажиллагааны болон санхүүгийн дүрмийг нийтийн тохиролцооны үндсэн дээр гаргана,

е) 30, 31 дүгээр заалтын дагуу Конвенцид засвар оруулна,

ё) өөрийнхөө болон туслах байгууллагуудынхаа хөтөлбөр, төсвийг баталж тэдгээрийг санхүүжүүлэхэд шаардлагатай зохион байгуулалтын арга хэмжээ авна,

з) шаардлагатай тохиолдолд үндэсний болон олон улсын, засгийн газар хоорондын ба төрийн бус шинжтэй эрх мэдэл бүхий байгууллагуудаас үзүүлсэн тусламж, өгсөн мэдээлийг ашиглаж тэдэнтэй хамтран ажиллана.

и) өөр бусад холбогдох Конвенциудтай уялдаа холбоогоо бэхжүүлэх, дэмжих, гэхдээ тэдний хүчин чармайлтыг хуулбарлахаас зайлсхийнэ.

й) түүнчлэн Конвенцийн зорилтыг хэрэгжүүлэхэд чухал байж болох үүргийг гүйцэтгэнэ.

3. Энэ Конвенцид урьдчилан шийдвэр гаргах журманд хамрагдаж чадаагүй асуудлаар гаргах шийдвэрийн журмыг өөртөө багтаасан журмыг Талуудын Бага хурал анхныхаа чуулганаар нийтийн тохиролцооны үндсэн дээр гаргана. Энэхүү журманд тодорхой шийдвэр гаргахад зайлшгүй шаардлагатай олонхийн тоог дурдаж болно.

4. 36 дугаар зүйлд дурдсанаар Талуудын Бага хурлын анхны чуулганыг Түр нарийн бичгийн даргын газар зарлан хуралдуулах бөгөөд Конвенци хүчин төгөлдөр болсон өдрөөс хойш жилээс илүүгүй хугацаанд хуралдуулна. Хоёр, гурав, дөрөвдүгээр ээлжит чуулган жил бүр хуралдах бөгөөд харин дараах чуулган нь хэрэв Талуудын Бага хурал өөр шийдвэр гаргахгүй бол хоёр жилд нэг удаа хуралдана.

5. Талуудын ээлжит бус Бага хурал ямар нэгэн өөр хугацаанд хуралдах шаардлага гарвал Талуудын Бага хурал ээлжит чуулганаараа буюу Талуудын аль нэг нь бичгээр хүсэлт гаргах тохиолдолд түүнийг байнгын нарийн бичгийн даргын газраас Талуудад энэ тухай мэдээлснээс хойш гурван сарын дараа Талуудын гурвны нэгээс доошгүй нь дэмжсэн байвал зохино.

6. Талуудын Бага хурлын ээлжит чуулган бүр дээр Тэргүүлэгчдийг сонгоно. Тэргүүлэгчдийн бүтэц, үүрэг нь дүрмээр тодорхойлогдоно. Тэргүүлэгчдийг томилохдоо газарзүйн хуваарилалтыг шударгаар тэгш харгалзах, мөн ган болон цөлжилтөд адил төстэйгээр нэрвэгдэж байгаа орнууд, ялангуяа Африкийн орнуудыг тэнцүү хэмжээгээр оруулахад зохих анхаарал тавина.

7. Нэгдсн Үндэстний Байгууллага, түүний төрөлжсөн байгууллагууд, түүнчлэн эдгээр байгууллагуудын гишүүн ямар ч улс буюу Конвенцийн Тал бус өөр ямарч ажиглагч Талуудын Бага хурлын чуулган дээр ажиглагчаар оролцож болно. Конвенцийн үйл ажиллагааны хүрээнд хамаарах асуудлын талаар мэдлэг бүхий бөгөөд байнгын Нарийн бичгийн дарга нарын газарт Талуудын Бага хурлын чуулганд ажиглагчаар оролцох хүсэлтээ мэдэгдсэн ямарч байгууллага буюу албан газар үндэсний буюу олон улсын, засгийн газрын, төрийн бусыг харгалзахгүйгээр чуулганд ирж оролцож болох бөгөөд хэрэв оролцогч Талуудын наад зах нь гуравны нэг хувь нь татгалзаагүй байх хэрэгтэй. Ажиглагчдыг оролцуулах асуудал Талуудын Бага хурлаас гарагсан дүрмээр зохицуулагдана.

8. Талуудын Бага хурал нь 16 дугаар зүйлийн ё) заалт, 17 дугаар зүйлийн 1в) заалт, 18 дугаар зүйлийн 2 б) заалтад хамаарах мэдээллийг өгөх асуудлаар хандаж болно.

23 дугаар зүйл

Байнгын нарийн бичгийн

Дарга нарын газар

1. Байнгын Нарийн бичгийн дарга нарын газрыг үүгээр батлана.

2. Байнгын Нарийн бичгийн дарга нарын газар дор дурдсан үүргийг гүйцэтгэнэ:

а) Талуудын Бага хурлыг зохион байгуулж, Конвенцийн дагуу байгуулагдаж буй туслах албадыг байгуулах ба тэдгээрт зохих дэмжлэг үзүүлнэ,

б) түүнд ирүүлсэн илтгэлүүдийг нэгтгэн танилцуулна.

в) Конвенцийн Талууд болох хөгжиж байгаа орнуудад хамаарах ялангуяа Африкийн орнуудад, тэдний хүсэлтээр Конвенцийн шаардлагын дагуу мэдээллийг нэгтгэх, дамжуулахад туслах, тус дөхөм үзүүлэх;

г) өөрийнхөө үйл ажиллагааг бусад холбогдох олон улсын байгууллага, Конвенциудын Нарийн бичгийн дарга нарын газруудтай зохицуулах;

д) Талуудын Бага хурлын удирдлагын дор түүний үйл ажиллагааг үр ашигтай хэрэгжүүлэхэд шаардагдах захиргааны болон гэрээ хэлэлцээрийн холбогдолтой арга хэмжээнүүдийг авна.

е) Энэхүү Конвенцийн дагуу үүрэг зорилтоо хэрхэн биелүүлж байгаа тухай илтгэл бэлтгэж Талуудын Бага хуралд оруулна.

ё) Талуудын Бага хурлаас тодорхойлж болох Нарийн бичгийн дарга нарын үүрэгт холбогдолтой аливаа бусад үүргийг гүйцэтгэнэ.

3. Талуудын Бага хурал анхныхаа чуулганаар байнгын нарийн бичгийн дарга нарын газрыг томилж, түүний үүргээ хэрэгжүүлэх арга хэмжээг хангаж өгнө.

24 дүгээр зүйл

Шинжлэх ухаан техникийн хороо

1. Цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулахтай холбоо бүхий шинжлэх ухаан, техникийн асуудлаар зөвлөмж, Талуудын Бага хурал болон түүний туслах багууллагад өгч байх зорилгоор шинжлэх ухаан, техникийн хороог байгуулна. Энэхүү хорооны чуулган Талуудын Бага хурлын ээлжит чуулгантай хамт хуралдах, олон салбарыг хамарсан байх бөгөөд бүх Талуудад оролцох бололцоо олгоно.Түүний бүрэлдэхүүнд Засгийн газруудаас зохих салбарын мэдлэгтэй нэр хүнд бүхий төлөөлөгчид оролцоно. Талуудын Бага хурал анхныхаа чуулганаар хорооноос хийх ажлын хүрээг хамарсан шийдвэр гаргана.

2. Талуудын Бага хурал холбогдох салбаруудын талаар мэдлэг, туршлага бүхий бие даасан мэрэгжилтэн, шинжээчдийн тоо, бүртгэлийг гаргаж хөтлөнө. Энэ бүртгэлийг олон салбарыг төлөөлж чадах болон газар зүйн төлөөллийг харгалзан үзэж Талуудаас ирүүлсэн бичгийг гаргана.

3. Талуудын Бага хурал хэрэв зайлшгүй чухал гэж үзвэл тусгай асуудлаар мэдээлэл, зөвлөмж гаргах хороогоор дамжуулан Талуудын Бага хуралд цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулах асуудалд хамаарах шинжлэх ухаан, техникийн мэдлэгийн салбаруудын өнөөгийн байдлын талаархи тодорхой мэдээлэл, зөвлөмж өгөх тусгай ажлын хэсгийг томилж болно. Энэ ажлын хэсэг нь мэдлэгийн олон салбар, газар зүйн төлөөллийг зайлшгүй тооцсон бүртгэлд орсон шинжээчдийн нэрсээс бүрдэнэ. Эдгээр шинжээчид орон нутагтаа эрдэм шинжилгээний болон практик ажлын туршлагатай байх бөгөөд хороодын зөвлөмжийн дагуу Талуудын Бага хурлаас томилно. Талуудын Бага хурлаас энэ ажлын хэсгийн удирдамж, ажиллах нөхцөлийн талаар шийдвэр гаргана.

25 дугаар зүйл

Удирдах байгууллага, албад ба байгууллагуудын

сүлжээ буй болгох тухай

1. Шинжлэх ухаан, техникийн хороо Талуудын Бага хурлын удирдлагын дор энэ сүлжээнд хамрагдах хүсэлтэй одоо байгаа сүлжээ хүрээлэн, байгууллага, албадыг судалж үнэлэлт дүгнэлт өгнө. Тийм сүлжээ байх нь Конвенцийг хэрэгжүүлэх хүчин зүйл болно.

2. нэг дүгээр заалтад дурдсан судалгаа, дүгнэлтийн үндсэн дээр шинжлэх ухаан, техникийн хороо нутаг, үндэсний болон бусад түвшинд Конвенцийн 16-19 дүгээр зүйлүүдэд заасан сэдэвчилсэн шаардлагыг хангах зорилго бүхий сүлжээг байгуулах, бэхжүүлэхэд тус дэм болох арга замын талаар Талуудын Бага хуралд зөвлөмж өгч байна.

3. Талуудын Бага хурал эдгээр зөвлөмжийг харгалзан үзээд:

а) сүлжээг буй болгоход илүү тохиромжтой үндэсний, дэд бүсийн, бүс нутгийн, олон улсын нэгж байгууллагыг тодорхойлж, тэдгээрт зориуулсан шуурхай үйл ажиллагаа, цагийн хуваарийг гаргаж зөвлөмж өгөх;

б) иймэрхүү сүлжээг бүх түвшихд бий болгон бэхжүүлэхэд илүү тохиромжтой бүхий нэгж байгууллагыг тодруулна.

ТАВДУГААР ХЭСЭГ

ГОРИМ ЖУРАМ

26 дугаар зүйл

Мэдээлэл авах тухай

1. Талууд Байнгын Нарийн бичгийн дарга нарын газраар дамжуулан Талуудын Бага хуралд энэхүү Конвенцийг хэрэгжүүлэх арга хэмжээний тухай илтгэлүүдийг Бага хурлын ээлжит чуулганаар хэлэлцүүлэхээр оруулна. Талуудын Бага хурал тэдгээр илтгэлүүдийг бэлтгэх хэлбэр, хэлэлцүүлэх хуваарийг тогтооно.

2. Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж байгаа орнууд 5 дугаар зүйлийн заалтыг хэрэгжүүлэх ба түүнтэй холбоотой аливаа мэдээллийг агуулсан чиг бодлогын талаархи танилцуулгыг оруулж болно.

3. Конвенцийн 9-15 дугаар зүйлийг гүйцэтгэхийн тулд үйл ажиллагааны хөтөлбөр хэрэгжүүлж байгаа Конвенцийн Тал болох нэрвэгдэж байгаа улс орнууд нь эдгээр хөтөлбөр, түүнийг хэрэгжүүлэх арга хэмжээний талаар тодорхой санал боловсруулж оруулна.

4. Конвенцийн Тал болох нэрвэгдэж байгаа аливаа хэсэг бүлэг улс орон, дэд бүсийн ба бүс нутгийн үйл ажиллагааны хөтөлбөрүүдийн хүрээнд хэрэгжүүлж буй арга хэмжээнийхээ тухай хамтарсан мэдээллийг гаргаж ирүүлж болно.

5. Конвенцийн Талууд болох хөгжингүй орнууд нь үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг боловсруулах, хэрэгжүүлэх туслах болон энэхүү Конвенцийн заалтын дагуу тэдгээрээс олгож байгаа болон олгох гэж байгаа санхүүгийн эх үүсвэрийн талаарх арга хэмжээний тухай илтгэлийг ирүүлнэ.

6. 1-4 дүгээр заалтыг хэрэгжүүлэх талаар ирүүлсэн мэдээллийг Байнгын Нарийн бичгийн дарга нарын газар Талуудын Бага хуралд буюу байгууллагуудад аль болох яаралтай хүргүүлнэ.

7. Талуудын Бага хурал нь Конвенцийн Талууд болон нэрвэгдэж буй хөгжиж байгаа орнууд, ялангуяа Африкийн орнуудын хүсэлтээр энэхүү заалтын дагуу мэдээллийг бэлтгэж ирүүлэхэд нь техникийн болон санхүүгийн тусламж үзүүлэх, мөн түүнчлэн үйл ажиллагааны хөтөлбөртэй холбогдсон техникийн ба санхүүгийн тусламжийн хэрэгцээг тодорхойлоход нь дэмжлэг үзүүлнэ.

27 дугаар зүйл

Хэрэгжүүлэх асуудлыг шийдвэрлэх

арга хэмжээ

Талуудын Бага хурал Конвенцийг хэрэгжүүлэхтэй холбогдон гарч асуудлуудыг шийдвэрлэх талаарх горим журмын болон удирдлага зохицуулалтын механизмыг хэлэлцэж шийдвэрлэнэ.

28 дугаар зүйл

Маргааныг зохицуулах

1. Талууд нь тэдгээрийн хооронд Конвенцийг хэрэглэх болон тайлбарлахтай холбогдон гарсан ямар ч маргааныг хэлцэл хийх буюу өөрсдийн сонгон авсан бусад эвийн аргаар зохицуулна.

2. Конвенцийг соёрхон батлах, хүлээн зөвшөөрөх, сайшаан дэмжих үед буюу түүнд нэгдэн орох, мөн түүний дараа бүс нутгийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллагын гишүүн бус аливаа Тал Конвенцийг хэрэглэх болон тайлбарлахтай холбогдсон ямар ч маргааны тухай эх бичиг хадгаламжлагчид бичгээр дуртай цагтаа ирүүлж болох бөгөөд мөн тийм үүрэг өөртөө хүлээсэн бусад ямар ч талын маргааныг зохицуулахад дор дурдсан арга замын аль нэгийг буюу хоёуланг хүлээн зөвшөөрнө.

а) Талуудын Бага хурлаас хавсралтаар шийдвэрлэн гаргасан дүрэм журмын дагуу аль болох богино хугацаанд арбитраар хэлэлцүүлэх;

б) Маргааныг олон улсын шүүхэд шилжүүлэх.

3. Конвенцийн Тал болох бүс нутгийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага 2 дугаар заалтын а)-д дурдсан журмын дагуу арбитрийн шүүн шийдвэрлэсэнтэй төстэй мэдэгдэл гаргаж болно.

4. 2 дугаар заалтын дагуу хийсэн мэдэгдэл түүний нөхцөл болзлын дагуу хүчинтэй байх хугацаа дуусах хүртэл буюу мөн түүнийг буцааж авах тухай сануулгыг эх бичвэр Хадгалагчид бичгээр өгснөөс хойш гурван сарын турш хүчин төгөлдөр байна.

5. Мэдэгдлийн хүчинтэй байх хугацаа дуусах, түүнийг буцааж авах буюу шинээр мэдэгдэл хийх зэрэг нь хэрэв Талууд маргааныхаа явцад өөр байдлаар тохиролцоогүй бол Олон улсын шүүх болон арбитрийн шүүхэд хянагдаж буй хэргийг үл хөндөнө.

6. Хэрэв Талууд маргаандаа 2 дугаар заалтын дагуу түүнтэй төстэй буюу өөр ямар ч дүрэм журам гаргаагүй бол, хэрэв нэг тал нөгөө талдаа тэдгээрийн хооронд маргаан байгааг мэдэгдсэнээс хойш арван хоёр сарын туршид маргаанаа зохицуулж чадаагүй бол, тэдгээр аль нэг талын хүсэлтээр эвлэрэн зохицох боломж байгаа талаар Талуудын Бага хурлаас хавсралтанд тогтоосон дүрэм, журмын дагуу мэдэгдэл хийнэ.

29 дүгээр зүйл

Хавсралтын зэрэг дэв

1. хавсралт бол энэхүү Конвенцийн салшгүй хэсэг бөгөөд хэрэв өөрөөр заагаагүй бол энэхүү Конвенциос иш татах нь мөн түүний хавсралтаас иш татаж байгаа хэрэг болно.

2. Талууд хавсралтын заалтуудад энэхүү Конвенцийн заалтуудаас урган гарч буй талуудын эрх, үүрэгт нийцсэн тайлбарыг өгнө.

30 дугаар зүйл

Конвенцийд засвар хийх тухай

1. Аль ч Тал Конвенцид засвар хийх санал оруулж болно.

2. Конвенцид Талууд ээлжит чуулган дээр засвар оруулна. Байнгын нарийн бичгийн дарга нарын газар түүнийг хэлэлцүүлэн шийдвэрлэх хуралдаан эхлэхээс зургаан сарын өмнө санал болгож буй ямарваа засварыг Талуудад хүргүүлэн. Байнгын нарийн бичгийн дарга нарын газар, түүнчлэн засвар оруулах саналын эхийг Конвенцид гарын үсэг зурсан Талуудад хүргүүлнэ.

3. Талууд нийтийн тохиролцооны үндсэн дээр Конвенцид ямар нэгэн засвар оруулах талаар тохиролцоонд хүрэхийн тулд бүхий ч хүчин чармайлт тавина. Хэрэв нийтийн тохиролцоонд хүрэх бүхий л боломжоо шавхаад тохиролцож чадахгүй бол эцсийн арга хэмжээ болгож хуралдаанд оролцож санал өгсөн Талуудын гуравны хоёр болох дийлэнх олонхийн саналаар засварыг батлана. Байнгын нарийн бичгийн дарга нарын газар баталсан засварыг Эх бичвэр Хадгалагчид өгөх ба тэрээр уг засварыг батламжлах, хүлээн зөвшөөрөх, сайшаан дэмжих, санал нэгдүүлэхээр Талуудад хүргүүлнэ.

4. Батламжилсан, хүлээн зөвшөөрсөн, сайшаан дэмжсэн буюу нэгдсэн тухай баримт бичгийг хадгалуулахаар Эх бичвэр Хадгалагчид өгнө. 3 дугаар зүйлийн дагуу баталсан засварыг түүний батлах үед нэгдэн орсон . Конвенцийн Талуудын наад зах нь гуравны хоёрын батламжилсан, хүлээн зөвшөөрсөн, сайшаан дэмжсэн буюу санал нэгдсэн тухай баримт бичгийг Эх бичвэр Хадгалагчид хүлээн авсан өдрөөс хойш ер дэх хоног дээр хүчин төгөлдөр болно.

5. Тухайн Тал засварыг батламжилсан, хүлээн зөвшөөрсөн, сайшаан дэмжсэн буюу санал нэгдсэн тухай баримт бичгээ Эх бичвэр Хадгалагчид халгалуулахаар өгсөн өдрөөс хойш ер дэх өдөр уг засвар аливаа нэг өөр Талын хувьд хүчин төгөлдөр болно.

6. Энэхүү зүйл ба 31 дүгээр зүйлийн хувьд “Талуудын санал хураалтанд оролцогч буюу байлцагч” гэдэг нь санал хураалтанд оролцож “дэмжиж байгаа” буюу “татгалзаж байгаа” Талуудыг нэлнэ.

31 дүгээр зүйл

Хавсралтуудыг хүлээн зөвшөөрөх ба

тэдгээрт оруулах засвар

1. Конвенцийн аливаа нэмэлт хавсралт ба бусад ямар ч хавсралтад оруулах засварыг 30 дугаар зүйлд дурдсан Конвенцид засвар оруулах дүрэм журмын дагуу гүйцэтгэх бөгөөд гэхдээ бүс нутгийн түвшинд хэрэгжүүлэх нэмэлт хавсралтыг хүлээн зөвшөөрөх болон тэдгээрт засвар оруулахад энэ зүйлд заасны дагуу тухайн бүс нутгаас санал хураалтанд байлцаж оролцсон Талуудын гуравны хоёрын олонхийн саналыг авсан байх шаардлагатай. Эх бичвэр Хадгалагч хавсралтыг хүлээн зөвшөөрсөн буюу түүнд засвар оруулсан тухай бүх Талуудад мэдээлнэ.

2. бүс нутгийн түвшинд хэрэгжүүлэх нэмэлт хавсралтууд ба тэдгээрт оруулах засваруудаас бусад 1 дүгээр заалтын дагуу хүлээн зөвшөөрсөн аливаа хавсралт болон засварууд нь бичвэр Хадгалагчаас тэдгээр Талуудад тийм хавсралт буюу засварыг хүлээн зөвшөөрсөн тухай мэдээлсэн өдрөөс хойш зургаан сарын дараа тухайн хавсралт болон засварыг хүлээн зөвшөөрөөгүй тухайгаа Эх бичвэр Хадгалагчид мөн хугацаанд бичгээр мэдэгдсэн Талуудаас бусад бүх Талуудын хувьд хүчин төгөлдөр болно. Харин тухайн хавсралт болон засварыг хүлээн зөвшөөрөөгүй тухай мэдэгдлээ буцаан авч байгаа Талуудын хувьд мэдэгдлээ буцаан авч байгаа тухай тэдгээр Талуудын бичгийг Эх бичвэр Хадгалагчид хүлээн свсан өдрөөс хойш ер хоног дээрээ тухайн Талуудын хувьд хүчин төгөлдөр болно.

3. 1 дүгээр заалтын дагуу хүлээн зөвшөөрсөн бүс нутгийн түвшинд хэрэгжүүлэх аливаа нэмэлт хавсралт буюу түүнд оруулсан аливаа засвар нь Конвенцийн бүх Талуудын хувьд Эх бичвэр Хадгалагчаас тэдгээр Талуудад уг хавсралт буюу засварыг хүлээн зөвшөөрсөн тухай мэдэгдлийг явуулснаас хойш зургаан сарын дараа хүчин төгөлдөр болно. Энэ нөхцөл доорхи Талуудад үл хамаарна. Үүнд:

а) Бүс нутгийн түвшинд хэрэгжүүлэх нэмэлт хавсралт буюу түүнл оруулах засварыг хүлээн зөвшөөрөхгүй тухайгаа зургаан сарын хугацаанд Эх бичвэр Хадгалагчид бичгээр мэдэгдсэн аливаа Талууд болон уг хавсралт буюу засварыг хүлээн зөвшөөрөөгүй тухай мэдэгдлээ буцааж авсан Талуудын хувьд тэдгээрийн мэдэгдлийг Эх бичвэр Хадгалагчид хүлээж авсанаас хойш ер хоног дээр хүчин төгөлдөр болно.

б) 34 дүгээр зүйлийн 4 дүгээр заалтын дагуу бүс нутгийн түвшинд хэрэгжүүлэх нэмэлт хавсралтууд буюу тэдгээрт оруулах засварын тухай мэдэгдэл өгсөн аль ч Талуудын хувьд уг хавсралт буюу засвар нь тэдгээрийг батламжилсан, хүлээн зөвшөөрсөн, сайшаан дэмжсэн буюу түүнд нэгдэн орсон тухай баримт бичгээ Эх бичвэр Хадгалагчид хадгалуулахаар өгснөөс хойш 90 дэх хоног дээрээ хүчин төгөлдөр болно.

4. Хэрэв хүлээн звшөөрсөн хавсралт буюу түүнд оруулсан засвар нь Конвенцид засвар оруулахтай холбоотой бол хавсралт буюу засвар нь зөвхөн Конвенцид оруулсан засвар хүчинтэй болсны дараа хүчин төгөлдөр болно.

32 дугаар зүйл

Санал өгөх эрх

1. 2 дугаар заалтад авч үзсэнээс бусад тохиоолдолд Конвенцийн Тал тус бүр нэг санал өгнө.

2. Бүс нутгийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллагууд нь эрх мэдлийнхээ хүрээнд хамаарах асуудлаар Конвенцийн Талууд болох гишүүн улсуудынхаа тоотой тэнцүү тооны саналтай байж санал өгөх эрхээ хэрэгжүүлнэ. Хэрэв гишүүн улсуудын аль нэг нь санал өгөх эрх эдлэж байгаа тохиоолдолд тэдгээрийн байгууллагууд санал өгөх эрхийг эдлэхгүй ба үүний эсрэг байна.

ЗУРГАДУГААР ХЭСЭГ

ШУВТРАГЫН АЖИЛЛАГАА

33 дугаар зүйл

Гарын үсэг зурах

Уг Конвенц нь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд, түүний аль ч төрөлжсөн байгууллагууд болон Олон улсын Шүүхийн Статус бүхий Талууд ба бүс нутгийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллагуудын хувьд 1994 оны 10 дугаар сарын 14-15-нд Париж хотноо гарын үсэг зурхад нээлттэй байна. Үүний дараа 1995 оны 10 дугаар сарын 13 хүртэл Нью-Йорк хотноо Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Төв байранд гарын үсэг зурахад нээлттэй үлдэнэ.

34 дүгээр зүйл

Соёрхон батлах, хүлээн зөвшөөрөх,

сайшаан дэмжих ба нэгдэн орох

1. Конвенцийг батламжлах, хүлээн зөвшөөрөх, сайшаан дэмжих буюу нэгдэх асуудлыг улс орнууд болон бүс нутгийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллагууд хариуцна. Конвенцид гарын үсэг зурах ажиллагаа дууссаны маргааш нь түүнд нэгдэн орох явдал нээлттэй болно. Батламжилсан, хүлээн зөвшөөрсөн сайшаан дэмжсэн буюу нэгдэн орсон тухай баримт бичгийг Эх бичвэр Хадгалагчид хадгалуулахаар өгнө.

2. Нэг ч гишүүн улс нь Конвенцийн Тал болоогүй үед Конвенцийн Тал болж буй бүс нутгийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны ямар ч байгууллага Конвенциос урган гарах бүхий л үүргийг хүлээнэ. Тийм байгууллагын нэг буюу хэд хэдэн гишүүн улс мөн Конвенцийн Талууд бол ийм тохиоолдолд энэ байгууллага болон түүний гтшүүн улсууд Конвенциос урган гарах өөрийн үүргийг биелүүлэхтэй холбогдсон асуудлаар шийдвэр гаргана. Тийм тохиоолдолд байгууллага болон гишүүн орнууд нь Конвенциос урган гарч байгаа эрхийг нэгэн зэрэг хэрэгжүүлэх боломжгүй.

3. Бүс нутгийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллагууд нь батламжлах, хүлээн зөвшөөрөх, сайшаан дэмжих буюу нэгдх тухай баримт бичигтээ Конвенциор зохицуулагдах асуудлуудаар өөрийнхөө эрх мэдлийн хэр хэмжээг мэдэгдэнэ. Тэдгээр нь энэ тухайгаа зохих ёсоор эх бичвэр Хадгалагчид дариу мэдээлэх бөгөөд тэрээр Талуудад тэдгээрийн эрх мэдлийн хүрээнд гарсан аливаа өөрчлөлтийн талаар мэдээлнэ.

4. Аль ч Тал соёрхон баталсан, хүлээн зөвшөөрсөн, сайшаан дэмжсэн буюу нэгдэн орсон тухай баримт бичигтээ түүнд хамаарах бүс нутгийн түвшинд хэрэгжүүлэх аливаа нэмэлт хавсралт буюу бүс нутгийн түвшинд хэрэгжүүлэх аливаа хавсралтанд оруулах аливаа засварын хувьд тэдгээрийг батламжилсан, хүлээн зөвшөөрсөн сайшаан дэмжсэн буюу нэгдэн орсон тухай баримт бичгээ хадгалуулахаар өгсөнөөс хойш хүчин төгөлдөр болох тухай мэдэгдэж болно.

35 дугаар зүйл

Түр механизм

Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий Ассамблейн 1992 оны 12 дугаар сарын 22-ны 47/188 тогтоолоор түр хугацаагаар байгууллагдсан Нарийн бичгийн дарга нарын газар нь 23 дугаар зүйлд заасан нарийн бичгийн дарга нарын үүргийг Талуудын Бага хурлын анхдугаар чуулган дуустал гүйцэтгэнэ.

36 дугаар зүйл

Хүчин төгөлдөр болгох тухай

1. Конвенц нь батламжилсан, хүлээн зөвшөөрсөн, сайшаан дэмжсэн буюу нэгдэн орсон тухай тавь дахь баримт бичгийг Эх бичвэр Хадгалагчид өгсөнөөс хойш ер дэх хоног дээрээ хүчин төгөлдөр болно.

2. Конвенцийг батламжилсан, хүлээн зөвшөөрсөн, сайшаан дэмжсэн буюу түүнд нэгдэн орсон алива улс орон ба бүс нутгийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллагын хувьд батламжилсан, хүлээн зөвшөөрсөн, сайшаан дэмжсэн буюу түүнд нэгдэн орсон тухай тавь дахь баримт бичгийг Эх бичвэр Хадгалагчид өгсөнөөс хойш өөрийнхөө баримт бичгийг батламжилсан, хүлээн зөвшөөрсөн, сайшаан дэмжсэн болон түүнд нэгдэн орсон улс орон болон бүс нутгийн эдийн засгийн хамтын байгууллагын хувьд хадгалуулахаар өгсөнөөс хойш ер дэх хоног дээрээ Конвенц хүчин төгөлдөр болно.

3. 1 ба 2 дугаар заалтуудын хувьд бүс нутгийн эдийн засгийн хамтын байгууллагаас Эх бичвэр Хадгалагчид өгсөн ямарч баримт бичгийг энэ байгууллагын гишүүн улсуудаас Эх бичвэр Хадгалагчид өгсөн нэмэлт баримт бичиг гэж үзэхгүй.

37 дугаар зүйл

Нэмэлт тайлбар

Энэхүү Конвенцид ямар нэгэн нэмэлт тайлбар хийхгүй.

38 дугаар зүйл

Конвенциос гарах

1. Аль нэг Тал Конвенцид элссэн нь хүчин төгөлдөр болсон өдрөөс хойш гурван жилийн туршид дуртай цагтаа эх бичвэр Хадгалагчид бичгээр мэдэгдэл өгч Конвенциос гарч болно.

2. Конвенцийн Эх бичвэр Хадгалагчид мэдэгдлийг хүлээн авсан өдрөөс хойш 1 жилийн хугацаанд эсвэл гарах тухай мэдэгдлд заасан хугацаанд Конвенциос гаргах асуудал шийдэгдэнэ.

39 дүгээр зүйл

Эх бичвэр хадгалах

Конвенцийн эх бичвэрийг хадгалах үүргийг Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга хүлээнэ.

40 дүгээр зүйл

Ижил эх бичвэр

Энэхүү Конвенцийн жинхэнэ эх бичвэр нь Англи, Араб, Испани, Хятад, Орос, Франц хэл дээр цөм адил хүчинтэй үйлдэгдсэн бөгөөд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий нарийн бичгийн даргад хадгалагдана.

Үүнийг нотолж зохих бүрэн эрх бүхий дор нэр дурдсан төлөөлөгчид энэхүү Конвенцид гарын үсэг зурав.

Нэг мянга есөн зуун ерэн дөрвөн оны зургаадугаар сарын арван долоонд Парижид үйлдэв.

НЭГ ДҮГЭЭР ХАВСРАЛТ

КОНВЕНЦИЙГ АФРИКИЙН БҮС НУТАГТ

ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ ТУХАЙ ХАВСРАЛТ

1ДҮГЭЭР ЗҮЙЛ

ХАМРАХ ХҮРЭЭ

Энэхүү хавсралтыг Талууд Африкт Конвенцийн дагуу тухайлбал түүний 7-р зүйлийн дагуу цөлжилтэй тэмцэх, хуурай, хуурайвтар, чийг дутмаг бүс нутагт гангийн нөлөөг бууруулах зорилгоор хэрэглэнэ.

2 ДУГААР ЗҮЙЛ

ЗОРИЛГО

Африкийн улс үндэстэн, дэд бүс, бүс нутгийн түвшин дэхь энэхүү хавсралтын зорилго түүний нөхцөлүүд нь:

а) Конвенцийн зохих заалтын дагуу авах арга хэмжээ, тохиролцоо түүний дотор Конвенцийн Талууд болох хөгжингүй орнуудаас үзүүлж байгаа тусламжийн явц байдлыг тодорхойлох;

б) Африкийн онцгой нөхцөлийг харгалзан Конвенцийг амьдралд үр ашигтай хэрэгжүүлэх явдлыг хангах;

в) Африкийн хуурай, хуурайвтар, чийг дутмаг бүс нутгуудад цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулахтай холбоотой үйл явц, арга хэмжээг хэрэгжүүлэхэд тус дөхөм үзүүлэх.

3 ДУГААР ЗҮЙЛ

АФРИКИЙН БҮС НУТГИЙН

ОНЦГОЙ НӨХЦӨЛ

Конвенциор хүлээсэн үүргийнхээ дагуу Талууд энэхүү хавсралтыг хэрэгжүүлэхдээ Африкийн дор дурдсан онцгой нөхцөлийг харгалзах иж бүрэн хандлагыг баримтлана. Үүнд:

а) хуурай, хуурайвтар, чийг дутмаг нутгуудын эзлэх хувь их;

б) цөлжилт ба байнга давтагдах гангийн аюулд нэрвэгдэж байгаа улс орон, хүн амын тоо их;

в) нэрвэгдэж буй далайд гарцгүй орон олон;

д) илүү ихээр нэрвэгдэж буй орнуудад ядуурал ихтэй, тэдгээрийн дийлэнхийг буурай хөгжилтэй орнууд эзэлж байгаа бөгөөд эдгээр орнуудад хөгжлийнхөө зорилтыг хэрэгжүүлэхийн тулд үлэмж хэмжээний тэтгэлэг, хөнгөлөлттэй зээлийн хэлбэрээр гадны тусламж хэрэгцээтэй байгаа;

е) улам бүр доройтож, хувиран өөрчлөгдөж байгаа худалдааны нөхцөл, гадаад өр, улс төрийн тогтворгүй байдлын улмаас нийгэм-эдийн засгийн байдал хүндэрсэн, энэ нь дотроо болон бүс нутаг, олон улсын хэмжээнд нүүдэллэн шилжихэд хүргэж байгаа;

ё) Хүн амын амжиргаа нь байгалийн баялагтай нягт хамааралтай бөгөөд хүн ам зүйн хандлага, технологийн суурь муу, үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа үр ашиг муутай зэргээс байгалийн нөөцийг тноцтой доройтолд оруулж байгаа;

ж) бүтэц зохиоон байгуулалт, эрх зүйн үндсэн хангалтгүй, дэд бүтцийн хөгжил сул дорой, шинжлэх ухаан, техник, боловсролын чадавхи муу зэргээс үндэсний чадавхийг үлэмж хэмжээгээр бэхжүүлэх зайлшгүй шаардлагатай байгаа;

з) цөлжилтэй тэмцэх болон гангийн нөлөөг бууруулах үйл ажиллагаа нь нэрвэгдэж буй Африкийн орнуудын үндэсний хөгжилийн нэн тэргүүний арга хэмжээний дотор гол байр эзлэж байгаа болно.

4 ДҮГЭЭР ЗҮЙЛ

КОНВЕНЦИЙН ТАЛУУД БОЛОХ

АФРИКИЙН ОРНУУДЫН ҮҮРЭГ

1. Конвенцийн Талууд болох Африкийн орнууд өөрсдийнхөө боломжийг харгалзан доорхи үүргийг хүлээнэ:

а) цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулах явдлыг ядуурлыг арилгахад чиглэсэн хүчин чармайлтынхаа хүрээнд нэг гол стратеги болгох;

б) цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулахад чиглэсэн хөтөлбөр, арга хэмжээний хүрээнд харилцан сонирхолд үндслэсэн эв нэгдэл, түншлэлийн уур амьсгалыг бий болгох үүднээс бүс нутгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд тус дөхөм үзүүлэх;

в) ган, цөлжилтийн асуудлыг эрхэлж буй байгууллага, албадыг боловсронгуй болгож бэхжүүлэх, тэдгээрийн үйл ажиллагааны үр ашгийг дээшлүүлэх, нөөцийг илүү үр дүнтэй ашиглах явдлыг хангахын тулд бусад байгууллага, албадуудыг татан рорлцуулах;

г) бүс нутгийн улс орнуудын хооронд холбогдох технологи, мэдлэг, ноу-хау, арга ажиллагааны талаар мэдээлэл солилцоход тус дөхөм үзүүлэх;

д) ган, цөлжитөд нэрвэгдсэн газар нутгуудад гангийн нөлөөг бууруулах тусгай төлөвлөгөө боловсруулах.

2. Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй Африкийн орнууд Конвенцийн 4 ба 5 дугаар зүйлүүдэд дурьдсан нийтлэг ба тодорхой үүргүүдийг биелүүлэхдээ эрмэлзэх зүйлүүд:

а) Конвенцийн агуулгын хүрээн дэх ган, цөлжилтийн үзэгдэлтэй уялдуулан Африк дахь тэргүүн ээлжийн зорилтууд, үндэсний нөхцөл боломжийг тооцон үзсэнээр өөрийнхөө үндэсний төсвийн хүрээнд зохицуулан шаардагдах зардлыг гаргах

б) төвлөрлийг задлах, нөөц эзэмших болон орон нутгийн хүн ам, бүлгүүдийн оролцоог өргөжүүлэхэд чиглэн явагдаж байгаа өөрчлөлт шинэчлэлийг дэмжиж бэхжүүлэх;

в) үндэсний шинэ, нэмэлт санхүүгийн нөөцийг илрүүлэн дайчлах мөн түүнчлэн дотоодын санхүүгийн нөөцийг дайчлах зорилгоор одоогийн үндэсний чадавхи, механизмыг тэргүүн ээлжинд бэхжүүлэх.

5 ДУГААР ЗҮЙЛ

КОНВЕНЦИЙН ТАЛУУД БОЛОХ ХӨГЖИНГҮЙ

ОРНУУДЫН ҮҮРЭГ

1. Конвенцийн Талууд болох хөгжингүй орнууд Конвенцийн 4, 6 ба 7 дугаар зүйлийн дагуу үүргээ биелүүлэхдээ Конвенцийн Талууд болох Африкийн нэрвэгдэж буй орнуудад нэн тэргүүний анхаарал тавих бөгөөд энэ зорилгоор:

а) цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулахад туслах, үүний тулд санхүүгийн болон бусад нөөцөөр хангах, түүнийг олж авах явдлыг хөнгөвчлөх, мөн түүнчлэн ядуурлыг арилгах чиг бодлогын нэг болгож үндэсний бодлогыг харгалзан, харилцан тохиролцох үндсэн дээр экологийн хувьд тохирох холбогдох технологи, нау-хауг олж авах, нэвтрүүлэх, зүгшрүүлэх ажлыг дэмжих, санхүүжилт олгох явдлыг хөнгөвчилж дэмжлэг үзүүлнэ;

б) их хэмжээний эх үүсвэр олгох ажлыг үргэлжлүүлэх, цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулахад зориулан олгож буй нөөцийн хэмжээг нэмэгдүүлэх;

в) цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулах зорилгоор тэдний удирдлага, зохицуулалтын үндсийг бэхжүүлэх. Шинжлэх ухаан техникийн чадавхийг нэмэгдүүлэх, мэдээллийг цуглуулах, судалгаа шинжилгээ, боловсруулалтын ажлын дүн шинжилгээг сайжруулах боломжийг өргөжүүлэхэд тэдэнд тусламж үзүүлэх.

2. Конвенцийн Тал болох бусад орнууд сайн дурын үндсэн дээр Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй Африкийн орнуудад цөлжилтэй тэмцэх ба/буюу санхүүгийн нөөцтэй холбогдуулан технологи, мэдлэг, нау-хауг олгоно. Энэхүү мэдлэг, нау-хау, арга ажиллагааг олон улсын хамтын ажиллагаагаар дамжуулна.

6 ДУГААР ЗҮЙЛ

ТОГТВОРТОЙ ХӨГЖЛИЙН ЗОРИЛТ БҮХИЙ

ХЭТИЙН ТӨЛӨВЛӨЛТИЙН ХҮРЭЭ

1. Үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөр нь Конвенцийн Тал болох нэрвэгдэж буй Африкийн орнуудын тогтвортой хөгжилийн үндэсний бодлогыг боловсруулах ажлын гол, салшгүй хэсэг мөн.

2. Нутгийн хүн ам ба бүлэглэлийг дээд зэргээр хамрах боломж олгох уян хатан төлөвлөлтийн бодлогыг боловсруулахын тулд зохих түвшний захиргааны байгууллага, нутгийн хүн ам, тэдгээрийн бүлэглэлүүд болон төрийн бус байгууллагуудыг оролцуулан заавар, зөвлөлгөө өгөх ажлыг өргөн хэрэгжүүлнэ. Зохих тохиоолдолд Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй Африкийн орнуудын хүсэлтээр энэхүү үйл явцад тусламж үзүүлэх асуудал эрхэлсэн хоёр болон олон талын албадыг татан оролцуулж болно.

7 ДУГААР ЗҮЙЛ

ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХӨТӨЛБӨРИЙГ

БЭЛТГЭХ ХУВААРЬ

Энэхүү Конвенцийн хүчин төгөлдөр болох хүртэлх хугацаанд Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй Африкийн орнууд зохих тохиолдлуудад олон улсын хамтын нийгэмлэгийн бусад гишүүдтэй бололцооны хэрээр, Конвенцийн заалтын дагуу үндэсний, дэд бүс, бүс нутгийн үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг түр хугацаагаар хэрэглэж болно.

8 ДУГААР ЗҮЙЛ

ҮНДЭСНИЙ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ

ХӨТӨЛБӨРИЙН АГУУЛГА

1. Конвенцийн 10-р зүйлийн дагуу үндэсний үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн ерөнхий чиг бодлогод эзлэх гол байр нь цөлжилтэй тэмцэх, гангийн хөлөөг бууруулах талаар хийх тэмцэл, ядуурлыг арилгах чиг бодлогын механизмд үндэслэсэн нэрвэгдэж буй нутгуудад хамаарах орон нутгийн хөгжлийн иж бүрэн хөтөлбөрт хүн амын оролцоог хангах механизмыг бий болгоход чиглэнэ. Эдгээр хөтөлбөр нь орон нутгийн засаг захиргааны чадавхийг бэхжүүлэх, нутгийн хүн ам, бүлэглэл, нэгдэл хэсгүүд, тэдний боловсролын асуудалд онцгой идэвхтэй оролцоог хангах, туршлага бүхий төрийн бус байгууллагуудыг дайчлах, төвлөрсөн бус засгийн бүтцийг бэхжүүлэхэд чиглэсэн байна.

2. Зохих тохиолдолд үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөрүүд, дор дурдсан ерөнхий зүйлүүдийг агуулна:

а) Үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөрийг боловсруулах, хэрэгжүүлэхдээ

нийгэм-эдийн засаг, экологийн нөхцөлийг харгалзан цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулах салбарт хэрэглэж ирсэн өмнөх үеийн туршлагыг ашиглах;

б) Ган, цөлжилтөд нөлөөлдөг хүчин зүйлүүдийг тодоруулах, бэлэн байгаа ба шаардлагатай нөөц боломжийг тодорхойлох, холбогдох бодлогыг боловсруулах, түүнчилэн эдгээр үзэгдэлтэй тэмцэх нөлөөг нь бууруулахад зайлшгүй шаардлагатай удирдлага зохицуулалтын болон бусад арга хэмжээг авах;

в) эмэгтэйчүүд, тариаланчид, малчдыг оролцуулан нутгийн хүн ам, бүлэглэлийн оролцоог өргөтгөх тэдгээрт илүү өргөн бүрэн эрх олгох.

3. Үйл ажиллагааны хөтөлбөрүүдэд дараахийг зохих ёсоор тусгана:

а) ядуурлыг арилгах зорилго бүхий эдийн засгийн нөхцлийг дээшлүүлэх арга хэмжээ:

i. Орлогыг нэмэгдүүлэх, ажлын байрын бололцоог өргөтгөх, ялангуяа орон нутгийн хүн амын бүлэглэлийн үлэмж ядуу хэсэгт зориулан:

- хөдөө аж ахуй, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний зах зээлийг хөгжүүлэх,

- орон нутгийн хэрэгцээнд тохирсон санхүүгийн хэрэгсэл буй болгох,

- хөдөө аж ахуй олон салбар, төрлийг хөгжүүлэхэд тус дөхөм үзүүлэх,

- хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийн газруудыг бий болгох,

- хөдөө аж ахуйн буюу хөдөө аж ахуйн бүс аж ахуйтай хосолсон үйл ажиллагааны эдийн засгийн хэлбэрүүдийг хөгжүүлэх,

ii. Хөдөөгийн эдийн засгийн хөгжлийн урт хугацааны хэтийн боломжийг дээшлүүлэхэд доорхи зүйлийг бий болгох:

- урт хугацааны үр ашигтай хөрөнгө оруулалт ба үйлдвэрлэлийн хэрэгслийг олж авах явдлыг урамшуулах,

- өсөлтөнд нөлөөлөх татвар, үнэ болон худалдааны практик арга хэмжээ,

iii. Газрын нөөцөд хүн амын үзүүлэх дарамтыг бууруулах зорилгоор хүн амын хөдөлгөөн шилжилтэнд хамаарах арга хэмжээг тодорхойлох ба хэрэгжүүлэх,

iv. Ганд тэсвэртэй ургамал ашиглах, хүнсний аюулгүй байдлыг хангахын тулд хуурайвтар газрыг боловсруулах иж бүрэн системийг хэрэглэхэд тус дөхөм үзүүлэх,

б) Байгалийн нөөцийг хамгаалах талын арга хэмжээ:

i. Байгалийн нөөцийг иж бүрэн, үр ашигтай ашиглах явдлыг хангахад:

- хөдөө аж ахуй эдэлбэр газар, бэлчээр

- ургамлын нөмрөг, амьтны аймаг

- ой

- биологийн төрөл зүйл зэргийг хамруулах;

ii. Хүн амыг мэдээлэл авах сургах, түүнчлэн байгалийн нөөцийг зохистой, үр ашигтай ашиглах арга замын тухай мэдлэг дэлгэрүүлэх болон экологийн асуудлаар гэгээрүүлэх компанит ажил зохион явуулах;

iii. Эрчим хүчний янз бүрийн эх үүсвэрийг үр ашигтай ашиглах, эзэмших явдлыг хангах, эрчим хүчний аль нэг эх үүсвэр, тухайлбал, нарны эрчим хүч, салхины эрчим хүч, биохийг ашиглахад тус төхөм үзүүлэх, мөн түүнчлэн байгалийн эмзэг нөөцөд учруулах дарамтыг бууруулах зорилгоор холбогдох технологийг олж авах, нэвтрүүлэх, зүгшрүүлэх талаар тодорхой арга хэмжээ авах;

в) удиртгалын бүтцийг боловсронгуй болгох арга хэмжээ:

i. Газар ашиглалтын төлөвлөлтийн бодлогын хүрээнд төв засгийн газар, орон нутгийн засаг захиргааны байгууллагын үүргийг тодорхойлох;

ii. Орон нутгийн байгууллагад захирах, захирамжлан зааварлах бүрэн эхийг шилжүүлэх зорилготой төвлөрөлийг задлах идэвхтэй бодлогыг урамшуулах болон орон нутгийн хүн амын бүлэглэлийн идэвхи санаачлага гаргах, хариуцлагаа ухамсарлах, орон нутгийн бүтэц бий болгох явдлыг урамшуулах;

iii. Орон нутгийн хүн амын газар эзэмших эрхийг баталгаажуулах зорилгоор байгалийн нөөцийг ашиглах удирдлага зохицуулалт, горим журмын үндэслэлд зохих тохиолдолд засвар оруулах:

г) Цөлжилтийн үйл явцын талаар ойлголтыг гүнзгийрүүлэх арга хэмжээ:

i. Шинжилгээ судалгааг мөн түүнчлэн цөлжилтийн шинжлэх ухаан техник, нийгэм-эдийн засгийн талаархи мэдээлэл цуглуулах, боловсруулах, солилцох явдлыг урамшуулах;

ii. Судалгааны үр дүнг практик дээр илүү гүнзгий ойлгох, үр ашигтай хэрэглэх явдлыг хангахын тулд мэдээллийг шинжлэх, солилцох, цуглуулах, боловсруулах, судлах салбарт үндэсний чадавхийг нэмэгдүүлэх; мөн

iii. дунд болон урт хугацааны судалгааг хөхүүлэн дэмжих:

- нэрвэгдэж буй нутгууд дахь нийгэм эдийн засаг, соёлын хандлага,

- байгалийн нөөцийн салбар дахь тоо, чанарын хандлага, мөн

- уур амьсгал, цөлжилтийн харилцан уялдаа, болон

д) гангийн уршигийн хяналт шинжилгээ (мониторинг), үнэлэлтийн талаархи арга хэмжээ:

i. бүс нутгийн ган, цөлжилтийн явцад уур амьсгалын хэвийн өөрчлөлтийн үзүүлэх нөлөөний үнэлэлтийн чиг бодлогыг боловсруулах буюу гангийн нөлөөг бууруулах үйл ажиллагаанд уур амьсгалын улирал, олон жилийн өөрчлөлтийн урьдчилсан мэдээг ашиглах;

ii. урирчилан сэргийлэх, бэлтгэл арга хэмжээний тогтолцоог боловсронгуй болгох, онцгой хүнсний тусламжийг үр ашигтай удирдан жолоодох явдлыг хангах, хүнсний бүтээгдэхүүнийг хадгалах, хуваарилах тогтолцоо, мал сүргийг хамгаалах, инженер техникийн байгууламжийн тогтолцоо, мөн түүнчилэн хуурайвтар газар нутгуудад амжиргааны хэрэгслийн ижил төстэй эх үүсвэрийг боловсронгуй болгох; болон

iii. илүү үр ашигтай бодлого боловсруулах, хариу арга хэмжээг авхад чиглэсэн нөөцийн доройтлын үйл явц, динамикийн талаар найдвартай бөгөөд шуурхай мэдээллийг гаргаж авахад тус дөхөм үзүүлэх зорилготой хүрээлэн буй орчны доройтлын хяналт шинжилгээ, (мониторинг) үнэлгээ хийх.

9 ДҮГЭЭР ЗҮЙЛ

ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ҮНДЭСНИЙ ХӨТӨЛБӨРИЙГ БЭЛТГЭХ,

ТҮҮНИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ ЯВЦЫГ ҮНЭЛЭХ ҮЗҮҮЛЭЛТ

Конвенцийн Тал болох нэрвэгдэж буй Африкийн орон бүр түүний үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх, дүгнэх, бэлтгэх ажлыг түргэтгэх үүрэг бүхий үндэсний зохицуулах байгууллагыг томилно. 3дугаар зүйлийн дагуу энэхүү байгууллага нь:

а) Конвенцийн Талууд болох хөгжингүй орнууд, засгийн газар хоорондын болон төрийн бус байгууллагуудтай хамтран орон нутгийн хүн ам, бүлэглэлүүд, орон нутгийн захиргааны оролцоотойгоор үндсэний түвшинд хийсэн анхны зөвлөлгөөнийг үндэслэн орон нутаг заавар зөвлөлгөө өгөх үйл ажиллагааг тодоруулж хянан үзнэ.

б) хөгжил, газрын тогтвортой ашиглалтад сөрөг нөлөө үзүүлж, саатуулж буй хүчин зүйл, хэрэгцээ, дутагдлыг илрүүлж дүн шинжилгээ хийх, үр дүнд хүргэхэд чиглэсэн одоогийн арга хэмжээнүүдийг хамгийн зүй зохистой ашиглах замаар хүчин чармайлтын давхардлаас зайлсхийх арга хэмжээг санал болгоно.

в) нэрвэгдсэн газар нутгийн хүн амын идэвхитэй оролцоог хангах, тийм үйл ажиллагааны сөрөг нөлөөг багасгах мөн санхүүгийн тусламж, техникийн хамтын ажиллагааг тодруулж хэрэгцээг нь тогтоохын тулд харилцан нөхцөлдсөн, уян хатан арга дээр үндэслэсэн төслийн арга хэмжээг томъёолох, төлөвлөх, урамцуулах

г) богино, дунд, урт хугацааны арга хэмжээнүүд болон тэдгээр хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэх явцын үнэлгээ зэргийг авч үзсэн үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөрийн агуулагад өгөх үнэлгээний дээрх үзүүлэлтүүдийг хялбархан шалгаж, тоон илэрхийлэл өгч чадах байдлаар тогтооно, мөн

д) үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөрийн биелэлтийн явцын тухай илтгэл бэлтгэнэ.

10 ДУГААР ЗҮЙЛ

ДЭД БҮС НУТГИЙН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ

ХӨТӨЛБӨРИЙН ЗОХИООН БАЙГУУЛАЛТЫН ХҮРЭЭ

1. Конвенцийн 4 дүгээр зүйлд заасны дагуу Конвенцийн Талууд болох Африкийн нэрвэгдэж буй орнууд төв, дорнод, умард, өмнөд, баруун Африкт зориуулсан үйл ажиллагааны дэд бүс нутгийн хөтөлбөрийг бэлтгэж, хэрэгжүүлэхэд хамтран ажиллах ба үүнтэй уялдан зохих дэд бүс нутгийн болон засгийн газар хоорондын байгууллагад үүргийг эрхлүүлж болно. Үүнд:

а) дэд бүс нутгийн үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг бэлтгэх, хэрэгжүүлэх, зохицуулах асуудал эрхэлсэн төвийн үүргийг гүйцэтгэх;

б) үндэсний үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг бэлтгэх ба хэрэгжүүлэхэд тусламж үзүүлэх,

в) мэдээлэл, туршлага, нау-хау солилцох явдлыг зохион байгуулах, ба

г) дэд бүс нутгийн үйл ажиллагааны хөтөлбөрт холбоотой бусад аливаа үүргүүд.

2. Дэд бүс нутгийн мэрэгжлийн албадад эрэлт хүсэлтийн дагуу тусламж үзүүлж болох бөгөөд тэд эрх мэдлийнхээ хүрээнд хамаарах арга хэмжээнүүдийг зохицуулах бүрэн эрхийг эдлэнэ.

11 ДҮГЭЭР ЗҮЙЛ

ДЭД БҮС НУТГИЙН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ

ХӨТӨЛБӨРИЙН АГУУЛГА БА ТҮҮНИЙГ БЭЛТГЭХ

Дэд бүс нутгийн түвшинд илүү үр дүнтэй шийдвэрлэж болох асуудлуудад дэд бүс нутгийн үйл ажиллагааны хөтөлбөр чиглэнэ. Дэд бүс нутгийн үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн хүрээнд нийтийн байгалийн нөөцийг үр ашигтай ашиглах механизмуудыг бий болгоно. Тийм механизмууд нь ган, цөлжилтэй холбоо бүхий хил дамжсан асуудлуудыг үр дүнтэй шийдвэрлэх ба үндэсний хөтөлбөрийг зохистой хэрэгжүүлэхэд тус дөхөм болон. Бүс нутгийн үйл ажиллагааны хөтөлбөрт доорхи чиглэлүүдийг тэргүүн ээлжинд авч үзнэ. Үүнд:

а) Хил дамжсан байгалийн нөөцийг зохих хоёр болон олон талын механизмын тусламжтайгаар тогтвортой менежмэнт хийх хамтын хөтөлбөр;

б) эрчим хүчний ижил төстэй эх үүсвэрүүдийг ашиглах хөтөлбөрүүдийг зохицуулах;

в) Хортон болон ургамал, амьтны өвчинтэй тэмцэх тэднээс хамгаалах салбар дахь хамтын ажиллагаа;

г) дэд бүс нутгийн түвшинд илүү үр ашигтай хэрэгжүүлж байгаа буюу дэмжигдэж байгаа хүн амд боловсрол олгох, мэдээллээр хангах, чадавхийг нэмэгдүүлэх талын арга хэмжээнүүд;

д) шинжлэх ухаан-техникийн хамтын ажиллагаа, тухайлбал уур амьсгал, цаг уур, ус зүйн мэдээллийг цуглуулах, үнэлэлт өгөх, мэдээлэл солилцох сүлжээг оролцуулах ба тэргүүн ээлжийн судалгаа шинжилгээ, боловсруулалтын ажлыг тогтоох, хяналт тавих, зохицуулах;

е) экологийн нөхцөл байдлын улмаас бий болсон хүн амын шилжих хөдөлгөөнтэй холбогдсон асуудлуудыг шийдвэрлэх арга хэмжээг оролцуулан, гангийн нөлөөнөөс урьдчилан сэргийлэх ажлыг хамтран төлөвлөх, урьдчилан мэдээлэх тогтолцоог бүрдүүлэх,

ё) ялангуяа нутгийн хүн ам ба бүлэглэлийн оролцоотойгоор туршлага солилцох боломжийг судлах, тухайлбал газар ашиглах арга ажиллагааг сайжруулах, зохих технологийг ашиглах талаар таатай нөхцлийг бүрдүүлэх;

ж) Дэд бүс нутгуудын зохицуулалт, техникийн үйлчилгээний чадавхийг бэхжүүлэх, мөн түүнчлэн дэд бүс нутгийн төвүүд, албадыг бүрдүүлэх, бэхжүүлэх, үйл ажиллагааны чиг баримжааг мөн;

з) бүс нутгийн зах зээлийн зохицуулалт, нийтлэг дэд бүтцийг бүрдүүлэх арга хэмжээг оролцуулан нэрвэгдэж байгаа газар нутгууд, тэдгээрийн хүн амд нөлөөлж байгаа хулалдаа арилжаа мэтийн салбаруудад арга хэмжээг боловсруулах.

12 ДУГААР ЗҮЙЛ

БҮС НУТГИЙН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХӨТӨЛБӨРИЙН

ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТЫН ХҮРЭЭ

1. 11 дүгээр зүйлийн дагуу Конвенцийн Талууд болох Африкийн орнууд хамтран бүс нутгийн үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг бэлтгэх, хэрэгжүүлэх журмыг тодорхойлно.

2. Конвенцийн Талууд нь Африкийн бүс нутгийн холбогдох албад, байгууллагуудад нь Талууд болох Африкийн орнууд Конвенциос урган гарч байгаа үүргээ биелүүлэхэд нь туслах зорилгоор зохих дэмжлэг үзүүлж болно.

13 ДУГААР ЗҮЙЛ

БҮС НУТГИЙН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ

ХӨТӨЛБӨРИЙН АГУУЛГА

Бүс нутгийн үйл ажиллагааны хөтөлбөрт цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулахтай холбоотой тэргүүн ээлжинд авч үзэх дор дурдсан арга хэмжээг оруулна.

а) Гог гол асуудлаар бүс нутгийн хэмжээний зөвшилцөөнд хүрэх, түүний дотор дэд бүс нутгийн байгууллагуудын хооронд байнга зөвлөлдөх зорилгоор бүс нутгийн үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг зохицуулах, бүс нутгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх;

б) бүс нутгийн түвшинд хэрэгжүүлэхэд илүү тохиромжтой үйл ажиллагааны чадавхийг бий болгоход тус дөхөм үзүүлэх;

в) Конвенцийн 4 дүгээр зүйлийн 2 б) заалтыг харгалзан нэрвэгдэж буй нутгуудад нөлөөлж байгаа дэлхий дахиныг хамарсан эдийн засаг, нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэх талаар олон улсын хамтын нийгэмлэгтэй хамтран ажиллах явдлыг эрж хайх;

г) Конвенцийн Талууд болох Африкийн нэрвэгдэж буй орнуудын хооронд болон тэдгээрийн зохих дэд бүсүүд, бусад нэрвэгдэж буй нутгуудтай мэдээлэл, арга зүй, техникийн нау-хау, холбогдох туршлага солилцох явдлыг зохицуулах;

д) ялангуяа уур амьсгал, цаг уур, ус зүй, усны нөөц болон эрчим хүчний ижил төстэй эх үүсвэрүүдийг эзэмших салбарт шинжлэх ухаан техникийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх;

е) дэд бүс нутаг, бүс нутгийн түвшинд шинжилгээ судалгааны үйл ажиллагааг зохицуулах, бүс нутгийн хэмжээнд тэргүүн ээлжинд авч үзэх шинжилгээ судалгаа, боловсруулалтын ажлыг тодорхойлох;

ё) байнгын ажиглалт, үнэлгээ болон мэдээлэл солилцох сүлжээний зохицуулалт хийх, мөн түүнчлэн тэдгээрийг дэлхийн сүлжээнд оруулах; болон

ж) Бүс нутаг, дэд бүс нутгийн гангаас урьдчилан сэрэмжлүүлэх тогтолцоо болон онцгой нөхцөлд ажиллах төлөвлөгөөний үр ашгийг дээшлүүлэх, зохицуулах.

14 ДҮГЭЭР ЗҮЙЛ

СНХҮҮГИЙН НӨӨЦ

1. Конвенцийн 20 дугаар зүйл, энэхүү хавсралтын 2 дугаар зүйлийн 4 дүгээр заалтын дагуу Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй орнууд санхүүгийн нөөцийг дайчлахад нөлөөлөхүйц макро эдийн засгийн нөхцөлийг бүрдүүлэхэд хүчин чармайлт тавих, орон нутгийн хөгжлийн хөтөлбөрт зориулан төрийн бус байгууллагуудаар дамжуулан нөөцийг илүү үр ашигтай чиглүүлэх бодлого боловсруулах, журам тогтооно.

2. Конвенцийн 21 дүгээр зүйлийн 4, 5 дугаар заалтуудын дагуу Талууд одоо байгаа нөөцүүдийг үр дүнтэй ашиглах, үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг хөнгөвчлөх, шаардагдаж байгаа нөөцийг илрүүлэх зорилгоор үндэсний, дэд бүс, бүс нутгийн болон олон улсын түвшинд санхүүжүүлэх эх үүсвэрийн жагсаалт гаргах талаар тохиролцоно, Энэхүү жагсаалтыг байнга хянан үзэж шинэчилж байна.

3. Конвенцийн 7 дугаар зүйлийн дагуу Конвенцийн Талууд болох хөгжингүй орнууд үлэмж хэмжээний нөөц, үүнээс илүү хэмжээний нөөцүүдийг үргэлжлүүлэн олгох, түүнчлэн 18 дугаар зүйлд заасан түншлэлийн тухай гэрээ хэлэлцээрийн үндсэн дээр Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй Африкийн орнуудад бусад тусламжийн хэлбэрээр тухайлбал Конвенцийн 4 дүгээр зүйлийн 2 б) заалтад нийцүүлэн өр төлбөр, олон улсын худалдаа, худалдааны хамаарах асуудлуудад анхаарлаа хандуулах болно.

15 ДУГААР ЗҮЙЛ

САНХҮҮГИЙН МЕХАНИЗМУУД

1. Тухайн бүс нутагт бий болоод байгаа онцгой нөхцөл байдалтай уялдуулан Конвенцийн 7 дугаар зүйлийн дагуу Конвенцийн Талууд нь Конвенцийн 21 дүгээр зүйдийн 1 г) ба 1 д) заалтуудыг Африкт хэрэгжүүлэхэд онцгой анхаарал хандуулах бөгөөд тухайлбал:

а) цөлжилтэй тэмцэх үндэсний сан, санхүүгийн нөөцийг орон нутагт чиглүүлэх зэрэг механизмуудыг болгох явдлыг дэмжих; ба

б) дэд бүс, бүс нутгийн түвшинд одоо байгаа сангууд болон санхүүгийн механизмуудыг бэхжүүлэх;

2. Африкийн хөгжилийн банк, Африкийн хөгжлийн санг оролцуулан зохих бүс нутаг, дэд бүс нутгийн санхүүгийн албадуудын удирдлагын зөвлөлийн гишүүн болох Конвенцийн Талууд нь Конвенцийн 20 ба 21 дүгээр зүйлүүдийн дагуу энэхүү хавсралтыг хэрэгжүүлэхэд тус дэмжлэг болох, эдгээр албадын үйл ажиллагаанд илүү ач холбогдол өгөх, анхаарахад чиглэсэн хүчин чармайлт тавина.

3. Конвенцийн Талууд боломжоороо Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй орнуудад хөрөнгө хэрэгсэл чиглүүлэх үр ашигтай үйл ажиллагаа явуулна.

16 ДУГААР ЗҮЙЛ

ТЕХНИКИЙН ТУСЛАМЖ БА

ХАМТЫН АЖИЛЛАГАА

Талууд өөрсдийнхөө боломжийг харгалзан Конвенцийн Талууд болох Африкийн орнуудад үзүүлэх техникийн тусламжаа өргөжүүлэх, боловсронгуй арга хэмжээ авах, төсөл, хөтөлбөрүүдийн үр ашгийг дээшлүүлэх зорилгоор тэдэнтэй хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх, үүний тулд, тухайлбал:

а) дэмжлэг туслалцааны зардлууд тухайлбал төслийг хамгийн үр ашигтай байхуйц нөхцөлөөр хязгаарлагдсан үйл ажиллагааны зардлууд, ямарч тохиоолдолд эдгээр зардал нь төслийн нийтийн зардлын өчүүхэн хувийг эзлэж байх ёстой.

б) төслийг төлөвлөх, бэлтгэх, хэрэгжүүлэхэд юуны өмнө нэр хүнд бүхий үндэсний мэрэгжилтнүүдийг буюу шаардлагатай бол дэд бүсийн, бүс нутгийн хэмжээний мэрэгжилтнүүдийг ашиглах, мөн орон нутагт мэрэгжилтэн бэлтгэхэд анхаарах, ба

в) үр дүнтэй зохицуулах, менежмент хийх, мөн түүнчлэн үзүүлэх техникийн тусламжийг үр дүнтэй ашиглах.

17 ДУГААР ЗҮЙЛ

ЭКОЛОГИЙН ХУВЬД ТОХИРОМЖТОЙ ТЕХНОЛОГИЙГ НЭВТРҮҮЛЭХ,

ХҮЛЭЭЖ АВАХ, ЗҮГШРҮҮЛЭХ, ОЛЖ АВАХ БОЛОМЖ

Талууд Конвенц дахь технологийг нэвтрүүлэх, олж авах, зүгшрүүлэх, боловсруулах асуудлыг хөндсөн 18 дугаар зүйлийн заалтыг хэрэгжүүлэхэд Конвенцийн талууд болох Африкийн орнуудад тэргүүн зэргийн анхаарал тавих ба шаардлагатай үед цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулах тэдний бодлогыг хэрэгжүүлэхэд зайлшгүй шаардлагатай шинжилгээ судалгаа, боловсруулалтын чадавхийг өргөжүүлэх, мэдээллийг цуглуулах, түгээх зорилгоор түншлэл, хамтын ажиллагааны шинэ маягийн загваруудыг тэдэнтэй хамтран боловсруулна.

18 ДУГААР ЗҮЙЛ

ЗОХИЦУУЛАЛТ, ТҮНШЛЭЛИЙН ХЭЛЭЛЦЭЭР

1. Конвенцийн Талууд болох Африкийн орнууд үндэсний, дэд бүсийн, бүс нутгийн үйл ажиллагааны хөтөлбөр бэлтгэх, хэлэлцэх, хэрэгжүүлэх явцад бусад Талууд, холбогдох засгийн газар хоорондын болон төрийн бус байгууллагуудыг зохих ёсоор татан оролцуулж болно.

2. Тийм зохицуулалтын зорилго нь Конвенцийн заалтын дагуу санхүү, техникийн хамтын ажиллагааг хэрэгжүүлэх, түүнчлэн нөөцийг ашиглах, хуваарилах салбарт зайлшгүй хэрэгтэй залгамж чанарыг хангасан байхад оршино.

3. Конвенцийн Талууд болох Африкийн орнууд үндэсний, дэд бүсийн болон бүс нутгийн түвшинд зөвлөлдөх ажлыг зохион байгуулна. Энэ зөвлөлдөөн нь:

а) үндэсний, дэд бүсийн болон бүс нутгийн үйл ажиллагааны хөтөлбөр дээр үндэслэсэн түншлэлийн талаарх гэрээ хэлэлцээрүүдийг хэлэлцэх, байгуулах уулзалт байх,

б) Конвенцийн Талууд болох Африкийн орнууд болон хөтөобөрийн зөвлөлдөх хэсгийн бусад гишүүдийн хувьд нэмрийг тодорхойлох, мөн хэрэгжүүлэх, үнэлэлт дүгнэлт өгөх шалгуураар хэлэлцээрүүд, тэдгээрийн зэрэглэлийг тодорхойлох, түүнчлэн хэрэгжүүлэх явцыг санхүүжүүлэх нөхцөлийг авч үзнэ.

Байнгын нарийн бичгийн дарга нарын газар Конвенцийн Талууд болох Африкийн орнуудын хүсэлтээр Конвенцийн 23 дугаар зүйлийг биелүүлэхийн тулд зөвлөлдөөний үндсэн дээр зохион байгуулалтын дараах арга хэмжээг авна:

а) өөр адил төстэй арга хэмжээнүүдийг зохион байгуулж байсан туршлага дээрээ үндэслэн зөвлөлгөөнийг үр дүнтэй хийх арга хэмжээг зохион байгуулах талаар зөвлөлгөө өгөх;

б) зөвлөлдөх уулзалт, түүний явцын талаар мэдээллийг хоёр болон олон талын зохих байгууллагуудад өгөх, тэдний идэвхтэй оролцоог урамшуулах, ба

в) зөвлөлгөө өгөх арга хэмжээнүүдийг зохион байгуулах, боловсронгуй болгох талаар тухайн байгууллагын хувьд шинэлэг мэдээлэл өгөх.

5. Дэд бүс, бүс нутгийн зохицуулах байгууллагууд нь:

а) түншлэлийн тухай хэлэлцээрт холбогдох тодотгол оруулах талаар зөвлөх;

б) дэд бүс, бүс нутгийн батлагдсан хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх явцад хяналт тавих, үнэлгээ өгөх, энэ асуудлаар илтгэл оруулах; ба

в) Конвенцийн Талууд болох Африкийн орнуудын хоорондын үр ашигтай холбоо, хамтын ажиллагааг хангах;

6. хүлээх үүргээсээ хамааруулан засгийн газар, сонирхсон бүлэг хэсгүүд, хандивлагчид, Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын хүрээний холбогдох байгууллагууд, сангууд, хөтөлбөрүүд, дэд бүс болон бүс нутгийн харгалзах байгууллагууд, төрийн бус байгууллагуудын төлөөлөгчдийн хувьд нээлттэй байна. Зөвлөлдөх хэсэг тус бүрт оролцогчид нь түүнийг удирдан зохицуулах болон ажиллах нөхцөлийг тодорхойлно.

7. Конвенцийн 14 дүгээр зүйлийг хэрэгжүүлэхийн тулд Конвенцийн Тал болох хөгжингүй орнууд нь өөрсдийнхөө санаачилгаар Конвенцийн Талууд болох Афризкийн нэрвэгдэж байгаа орнууд буюу харгалзах дэд бүс, бүс нутгийн байгууллагын хүсэлтээр үндэсний, дэд бүсийн, бүс нутгийн түвшинд болон өөх хооронд нь албан бус байдлаар зөвлөлгөө өгөх, зохицуулах, хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай тусламжийн эрэлт хэрэгцээг үнэлэх, үндэсний, дэд бүс, бүс нутгийн зөвлөлдөөний явцад оролцож болно.

19 ДҮГЭЭР ЗҮЙЛ

ДАРААЧИЙН АРГА ХЭМЖЭЭНҮҮД

1. Конвенцийн Талууд болох Африкийн орнууд энэхүү хавсралтад орсон дараачийн арга хэмжээний хэрэгжилтийг Конвенцийн дагуу дор дурдсан байдлаар явуулна:

а) үндэсний түвшинд бол Конвенцийн Тал болох Африкийн нэрвэгдэж буй орон тус бүрийн хувьд тодорхойлогдсон 9 дүгээр зүйлд дурдсан үндэсний зохицуулах байгууллагын удирдлагын дор ажиллаж байгаа орон нутгийн хүн амын бүлэглэлийн төлөөлөгчдөөс бүрдсэн механизм;

б) дэд бүс нутгийн бол бүрэлдэхүүний, үйл ажиллагаа нь Конвенцийн Тал болох Африкийн нэрвэгдсэн орнуудаар тодорхойлогдсон төрөл бүрийн салбарыг хамарсан шинжлэх ухаан техникийн зөвлөлдөх хороо;

в) бүс нутгийн түвшинд бол Африкийн эдийн засгийн хамтын нийгэмлэг болон Африкийн шинжлэх ухаан техникийн хороог байгуулах тухай гэрээний холбогдох заалтын дагуу тодорхойлогдсон механизм.

ХОЁРДУГААР ХАВСРАЛТ

КОНВЕНЦИЙГ АЗИЙН БҮС НУТАГТ

ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ ТУХАЙ ХАВСРАЛТ

1 ДҮГЭЭР ЗҮЙЛ

ЗОРИЛГО

Энэхүү хавсралтын зорилго нь Азийн бүс нутгийн онцлог нөхцөлийг харгалзан тус бүс нутгийн Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй орнуудад Конвенцийг амьдрал дээр үр дүнтэй хэрэгжүүлэх арга хэмжээг зохион байгуулах, удирдамж заавраар хангахад оршино.

2 ДУГААР ЗҮЙЛ

АЗИЙН БҮС НУТГИЙН ОНЦЛОГ БАЙДАЛ

Талууд, Конвенциор хүлээсэн үүргээ биелүүлэхдээ Конвенцийн Талууд болох бүс нутгийн нэрвэгдэж буй орнуудын дор дурдсан онцлог байдлыг зохих ёсоор тооцож үзнэ:

а) эдгээр орнуудын нутаг дэвсгэрийн ихээхэн хувь нь ган, цөлжилд нэрвэгдсэн буюу эсвэл тэдгээрийн аюул заналын дор байгаа ба үүний зэрэгцээгээр эдгээр нутгууд нь уур амьсгал, газар зүй, газар ашиглалтын байдал, эдийн засгийн тогтолцооны хувьд огт харилцан адилгүй болно;

б) амжиргааны хэрэгслэлээ олж авахын тулд байгалийн нөөцийг эрчимтэй ашигладаг;

в) газрын доройтол, угаас хомсхон усны нөөцийн ашиглалт эрчимжихэд хүргэж буй хязгааргүй бий болсон ядууралтай шууд холбоо бүхий үйлдвэрлэлийн тогтворгүй тогтолцоотой;

г) ядуурал ихтэй, хүнсний тэжээллэг хүрэлцээгүй, эрүүлийг хамгаалах ажил, хүнсний аюулгүй байдал хангалтгүй, хүн амын өсөлт, нүүдэл шилжилт ихтэй зэрэг нь дэлхийн эдийн засаг, нийгмийн байдалд үлэмжхэн нөлөөлдөг;

д) ган, цөлжилтийн асуудлыг улс үндэснийхээ хэмжээнд шийдвэрлэж чадах үндэсний чадавхи, удирдлага зохион байгуулалтын механизм нь сайжирч байгаа боловч шаардлагын хэмжээнд хүрээгүй;

е) цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулахтай уялдаатайгаар тогтвортой хөгжилд хүрэхийн тулд олон улсын хамтын ажиллагаанд зайлшгүй оролцох шаардлагатай.

3 ДУГААР ЗҮЙЛ

ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ҮНДЭСНИЙ

ХӨТӨЛБӨРИЙН ХҮРЭЭ

1. Үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөрүүд нь Конвенцийн Талууд болох бүс нутгийн нэрвэгдэж буй орнуудын тогтвортой хөгжилийн өргөн хүрээтэй үндэсний бодлогын салшгүй хэсэг мөн.

2. Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй орнууд зохих тохиолдолд 10 дугаар зүйлийн 2 е) заалтыг онцгой анхааран, Конвенцийн 9-11 дүгээр зүйлүүдийн дагуу үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөр боловсруулна. Конвенцийн Тал болох нэрвэгдэж буй тухайн орны хүсэлтээр зохих тохиолдолд хоёр болон олон талын хамтын ажиллагааны байгууллагууд энэ үйл явцад оролцож болно.

4 ДҮГЭЭР ЗҮЙЛ

ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ҮНДЭСНИЙ ХӨТӨЛБӨР

1. Үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөрийг бэлтгэх, хэрэгжүүлэхэд Конвенцийн Талууд болох бүс нутгийн нэрвэгдэж буй орнууд тодорхой нөхцөл, бодлоготойгоор дараах арга хэмжээг авна:

а) үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг бэлтгэх, зохицуулах, хэрэгжүүлэх ажлыг хариууцах байгууллагуудыг томилох;

б) орон нутгийн захиргааны байгууллагууд, зохих үндэсний ба төрийн бус байгууллагуудын хамтын ажиллагааны зөвлөлдөөний явцад орон нутгийн хүн амын бүлэглэлийг хамруулан нэрвэгдэж буй хүн амыг үндэсний хөтөлбөр боловсруулах, хэрэгжүүлэх, зохицуулахад татан оролцуулах;

в) цөлжилтийн шалтгаан, үр дагварыг үнэлэх, тэргүүн ээлжинд арга хэмжээ хэрэгжүүлэх газар нутгийг тодорхойлох зорилгоор нэрвэгдэж буй нутгуудад хүрээлэн орчны байдал дүн шинжилгээ хийх;

г) үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн хүрээнд чиг бодлого, авах арга хэмжээг боловсруулах зорилгоор нэрвэгдэж байгаа нутгийн хүн амын оролцоотойгоор цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулах талаархи хуучин болон одоогийн хөтөлбөрүүдэд үнэлгээ, дүгнэлт хийх;

д) а, г заалтуудад заасан арга хэмжээг авсны үр дүнд авсан мэдээллийг үндэслэн техник, санхүүгийн хөтөлбөр боловсруулах;

е) үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн явцыг үнэлэх журам, шалгуурыг боловсруулж ашиглах;

ё) ус хуримтлуулах ай савуудыг иж бүрэн ашиглах, газар, хөрсний нөөцийг хамгаалах, усны нөөцийг үр ашигтайгаар хэрэглэж эзэмшихэд тус дөхөм үзүүлэх;

ж) ган, цөлжилтөд нэрвэгдэж байгаа газар нутгийн уур амьсгал, цаг уур, ус зүй, биологийн болон бусад хүчин зүйлүүдийн талаарх мэдээлэл, үнэлгээ, ажиглалт, урьдчилан сэрэмжлэх сүлжээг бэхжүүлэх ба/ буюу байгуулах мөн;

з) тэдгээрийн үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхийг дэмжихэд чиглэсэн түншлэлийн үзэл санаа бүхий санхүү, техникийн тусламжийг хамруулсан олон улсын хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх

2. Конвенцийн 10 дугаар зүйлтэй уялдуулан үндэсний хөтөлбөрийн ерөнхий чиг бодлогын гол байр суурь нь ядуурлыг арилгах чиг бодлогыг цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулах хүчин чармайлттай нэгтгэх болон олон нийтийг оролцуулах механизм дээр үндэслэсэн нэрвэгдсэн газар нутгуудыг хөгжүүлэх цогцолбор хөтөлбөрт чиглэнэ. 2 дугаар зүйлийн а) заалтад дурдсан бүс нутгийн нэрвэгдсэн газар орнуудын харилцан адилгүй байдлыг харгалзан үзэхдээ үйл ажиллагааны хөтөлбөр дэхь салбаруудын арга хэмжээг тэргүүн зэргийн ач холбогдлоор нь бүлэглэнэ.

5 ДУГААР ЗҮЙЛ

ДЭД БҮСИЙН БА ХАМТАРСАН ҮЙЛ

АЖИЛЛАГААНЫ ХӨТӨЛБӨР

1. Конвенцийн 11 дүгээр зүйлийн дагуу Азид орших Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй орнууд үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн үр ашгийг дээшлүүлэх зорилгоор үйл ажиллагааны дэд бүс нутгийн буюу хамтарсан хөтөлбөрийг бэлтгэж хэрэгжүүлэх, нэмэлт оруулах талаар өөр Талуудтай зөвлөлдөх, хамтран ажиллах тухай харилцан тохиролцож болно. Эсвэл холбогдох Талууд хөтөлбөрийг бэлтгэх, зохицуулах, хэрэгжүүлэх үүрэг бүхий мэргэжлийн байгууллагууд, үндэсний болон хоёр Талын байгууллагуудыг оролцуулан тэдэнд дэд бүс нутгийн үүргийг хариуцуулах талаар хамтран тохиролцож болно. Мөн түүнчлэн тийм байгууллагууд нь Конвенцийн 16-18 дугаар зүйлүүдэд заасан үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэх, уялдуулахад гол зохицуулагчийн үүргийг гүйцэтгэж болно.

2. Конвенцийн Талууд болох бүсийн нэрвэгдэж буй орнууд үйл ажиллагааны дэд бүс нутгийн болон хамтарсан хөтөлбөрийг бэлтгэх, хэрэгжүүлэхдээ зохих тохиолдлуудад дор дурдсан арга хэмжээг авна:

а) үндэсний байгууллагуудтай хамтран ийм хөтөлбөрийн тусламжтайгаар цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулах чиглэлээр илүү үр дүнтэй шийдэж болох тэргүүн ээлжийн зорилтууд, мөн түүнчлэн тэдгээр хөтөлбөрийн хүрээнд үр ашигтай хэрэгжүүлж болох холбогдох арга хэмжээнүүдийг тодруулна;

б) зохих бүс нутаг, дэд бүс, үндэсний байгууллагуудын шуурхай үйл ажиллагаа болон чадавхид үнэлгээ өгнө;

в) бүс нутаг, дэд бүс нутгийн Талуудад болон тэдгээрийн зарим хэсэгт одоо хэрэгжүүлж байгаа ган, цөлжилтэй тэмцэх хөтөлбөрүүд, тэдгээрийн үндэсний хөтөлбөрийн харилцан уялдаанд дүн шинжилгээ хийх; ба

г) хөтөлбөрийг дэмжих зорилгоор байгуулсан хоёр ба/буюу олон Талын гэрээ хэлэлцээрийг дэмжихэд чиглэсэн түншлэлийн үзэл санаа бүхий санхүү, техникийн тусламжийг хамруулсан олон улсын хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх;

3. Үйл ажиллагааны дэд бүсийн буюу хамтарсан хөтөлбөр нь ган, цөлжилтэй хийх тэмцлийн хүрээнд хил дамжсан нөөцүүдийг тогтвортой ашиглах талаар харилцан тохиролцсон хамтын хөтөлбөрүүд, үндэсний чадавхи, шинжлэх ухаан техникийн хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх асуудлаархи зохицуулалт болон бусад арга хэмжээний тэргүүн зэргийн зорилтууд ялангуяа, гангийн мэдээлэл, урьдчилан сэрэмжлэх тогтолцоог хамтран ашиглах, дэд бүсийн болон бусад харгалзах байгууллага, албадын чадавхийг бэхжүүлэх, боломжийг өргөтгөх багтаана.

6 ДУГААР ЗҮЙЛ

БҮС НУТГИЙН АРГА ХЭМЖЭЭ

Үйл ажиллагааны дэд бүс нутгийн буюу хамтарсан хөтөлбөрийг дэмжихэд чиглэсэн бүс нутгийн арга хэмжээ нь тухайлбал, үндэсний дэд бүс, нутгийн түвшин дэх зохицуулалт, хамтын ажиллагааны байгууллага, механизмуудыг бэхжүүлэх арга хэмжээ, Конвенцийн 16-19 дүгээр зүйлүүдийг хэрэгжүүлэхэд дөхөм үзүүлэх арга хэмжээнүүдийг өөртөө багтаасан байна. Эдгээр арга хэмжээ нь дотроо:

а) техникийн хамтын ажиллагааны сүлжээний үйл ажиллагааг сайжруулах, бэхжүүлэх;

б) технологи, мэдлэг, нау-хау, арга ажиллагаа, мөн түүнчлэн уламжлалт болон орон нутгийн технологи, ноу-хау-гийн бүртгэл судалгаа хийх ба тэдгээрийг дэлгэрүүлэх, хэрэглэх явдлыг урамшуулах;

в) технологи нэвтрүүлэх хэрэгцээ шаардлагыг үнэлэх ба тийм технологийг зүгшрүүлэх, ашиглах үйл ажиллагааг сайжруулах; мөн

г) олон нийтийн мэдээлэл, сурталчилгааны хөтөлбөрийг урамшуулах, бүхий л түвшний үндэсний чадавхийг нэмэгдүүлэхэд тус дөхөм үзүүлэх, мэргэжлийн сургалт, судалгаа, боловсруулалтын ажлыг бэхжүүлэх, хүний нөөцийг хөгжүүлэх тогтолцоог бий болгох,

7 ДУГААР ЗҮЙЛ

САНХҮҮГИЙН НӨӨЦ БА МЕХАНИЗМУУД

1. Талууд Азийн бүс нутгийн хэмжээнд цөлжилтэй тэмцэх, нангийн нөлөөг бууруулахын ач холбогдлыг харгалзан, Конвенцийн 20 ба 21 дүгээр зүйдүүдийн заалттай уялдаатайгаар одоо байгаа санхүүгийн нөөцийг дайчлах, санхүүгийн механизмуудыг бүрдүүлэхэд тус дөхөм үзүүлнэ.

2. Конвенцийн дагуу болон 8 дугаар зүйлд авч үзсэн зохицуулалтын механизмын үндсэн дээр, мөн түүнчлэн Конвенцийн Талууд болох бүсийн нэрвэгдэж буй орнуудын үндэсгий хөгжлийн бодлоготой харгалзуулан дангаараа буюу хамтран:

а) цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулах талаар тодорхой үр дүнд хүрэхийн тулд улсын буюу хувийн хөрөнгө оруулалтын хэлбэрээр санхүүжүүлэх механизмуудыг бэхжүүлэх, үр дүнтэй болгох арга хэмжээ авах;

б) үндэсний хүчин чармайлтыг дэмжихийн тулд тухайлбал, санхүү, техник, технологийн чиглэлээр олон улсын хамтын ажиллагааны хэрэгцээ, шаардлагыг тодорхойлох; мөн

г) Конвенцийг хэрэгжүүлэх зорилгоор санхүүгийн хамтын ажиллагааны хоёр талын болон олон талын байгууллагуудын оролцоог сайжруулах.

3. Талууд нь тухайн бүс нутаг дахь Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй орнуудад хөрөнгө хүч олгох, горим журмыг хялбарчлах талаар бололцоотой арга хэмжээг авна.

8 ДУГААР ЗҮЙЛ

ХАМТЫН АЖИЛЛАГАА БА ЗОХИЦУУЛАЛТЫН

МЕХАНИЗМУУД

1. Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй орнууд 4 дүгээр зүйлийн 1 а) заалтын дагуу байгуулсан холбогдох байгууллагууд болон Конвенцийн Талууд болох бүс нутгийн бусад орнуудаар хэрэгжүүлэх механизмыг бүрдүүлж, тухайлбал дор дурдсан үүргүүдийг гүйцэтгүүлнэ:

а) мэдээлэл, туршлага, мэдлэг, нау-хау солилцох,

б) дэд бүс, бүс нутгийн түвшинд тохиролцсон хоёр болон олон талын хэлэлцээрийг багтаасан хамтын ажиллагаа, үйл ажиллагааны зохицуулалт;

в) 5-7 дугаар зүйлүүдийн дагуу шинжлэх ухаан техник, технологи, санхүүгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд тус дөхөм үзүүлэх;

г) гадаад хамтын ажиллагааны шаардлага, хэрэгцээг тодорхойлох; ба

д) дараачийн арга хэмжээнүүдийг явуулах, үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн явцад үнэлгээ өгөх.

2. Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй орнууд 4 дүгээр зүйлийн 1 а) заалтын дагуу байгуулсан холбогдох байгууллагууд, Конвенцийн Талууд болох бүс нутгийн бусад орнуудаар дамжуулан, түүнчлэн үндэсний болон дэд бүс нутгийн хамтарсан хөтөлбөрийн талаар зөвлөлгөө өгөх, зохицуулалт хийх ажлыг явуулна. Зохих тохиоолдлуудад тэдгээр нь энэ үйл ажиллагаанд Конвенцийн бусад Талууд ба холбогдох засгийн газар хоорондын ба төрийн бус байгууллагуудыг татан оролцуулж болно. Иймэрхүү зохицуулалтын зорилго нь тухайлбал, Конвенцийн 20 ба 21 дүгээр зүйлүүдтэй уялдаатайгаар олон улсын хамтын ажиллагааны талаар тохиролцох боломжийг хайх, техникийн хамтын ажиллагааг өргөтгөх, тэдгээрийг үр дүнтэй ашиглах зорилгод нөөцийн хуваарилалтыг үр ашигтай ашиглах зорилтыг хангахад оршино.

3. Конвенцийн Талууд болох бүс нутгийн нэрвэгдэж буй орнууд зохицуулах зөвлөлгөөнийг байнга хийх бөгөөд харин Байнгын нарийн бичгийн дарга нарын газар нь Конвенцийн 23 дугаар зүйлтэй уялдаатайгаар тэдгээрийн хүсэлтээр тийм зохицуулалтын зөвлөлгөөнүүдийг хийхэд дараах замаар тус дөхөм үзүүлж болно.

а) бусад адил төстэй арга хэмжээнүүд зохион байгуулж байсан туршлага дээрээ үндэслэн үр дүнтэй зохицуулалт хийх арга хэмжээг зохион байгуулах талаар зөвлөлгөө өгөх;

б) хоёр болон олон талын байгууллагуудыг зохицуулах зөвөлөгөөн хийх, тэдний идэвхитэй оролцоог урамшуулах талаар мэдээллээр хангах; ба

в) Зохицуулах үйл ажиллагааг бүрдүүлэх, боловсронгуй болгоход холбогдох бусад мэдээллээр хангах.

ГУРАВДУГААР ХАВСРАЛТ

КОНВЕНЦИЙГ ЛАТИН АМЕРИК БА КАРИБИЙН

САВ ГАЗРЫН БҮС НУТАГТ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ

ТУХАЙ ХАВСРАЛТ

1 ДҮГЭЭР ЗҮЙЛ

ЗОРИЛГО

Энэхүү хавсралтын зорилго нь Латин Америк, Карибийн сав газрын бүс нутгийн онцлог байдлыг харгалзан Конвенцийг хэрэгжүүлэх арга хэмжээг удирдамж заавраар хангахад оршино.

2 ДУГААР ЗҮЙЛ

ЛАТИН АМЕРИК, КАРИБИЙН САВ ГАЗРЫН БҮС

НУТГИЙН ОНЦЛОГ БАЙДАЛ

Талууд Конвенцийн заалтуудын дагуу тус бүс нутгийн доорхи онцлог байдлуудыг харгалзан үзнэ:

а) энэ бүс нутаг нь тухайн нутгуудын онцлог нөхцлөөс үүдсэн гетероген шинж бүхий цөлжилт ба/буюу ганд өртөж, ноцтой нэрвэгдсэн уудам нутагтай бөгөөд эрчим хэмжээ нь улам нэмэгдэж байгаа энэ үйл явц нийгэм, соёл, эдийн засаг, экологийн сөрөг үр дагвартай бөгөөд тэр нь дэлхийн биологийн төрөл зүйлийн гол нөөц бүхий газруудын нэг болох уг бүс нутагт илүү ноцтой гүнзгийрч байгаа;

б) энэ асуудлын гол шалтгаан нь физик, биологи, улс төр, нийгэм, соёл, эдийн засгийн хүчин зүйлүүдийн нарийн төвтэй харилцан үйлчлэлийн үр дүн болсон тогтвортой бус хөгжлийн загварыг нийтлэг хэрэглэж байгаад оршиж байгаа бгөөд, үүнд эдийн засгийн гадаад хүчин зүйлүүд болох гадаад өр, худалдааны нөхцөл, хөдөө аж ахуй, загас, ой модны бүтээгдэхүүний зах зээлд сөргөөр нөлөөлж буй худалдааны үйл ажиллагааны доройтол зэрэг хүчин зүйлүүд орж байгаа ба; мөн

в) ган, цөлжилтийн ихээхэн ноцтой үр дагаврын тоонд газар эдэлбэр, мал аж ахуй ба ойн аж ахуйн үйл ажиллагааны өгөөжийн бууралт, мөн түүнчлэн биологийн төрөл зүйл хомсдож байгаагаар илэрч буй экосистемийн бүтээмжийн эрс хомсдол орох бөгөөд, нийгмийн талаас нь авч үзвэл энэ үзэгдэл нь ядуурал, хүн амын шилжилт, дотоодын нүүдэл суудал, хүн амын амьдралын чанар доройтох явцын эх үүсвэр болж байгаа ба үүнтэй холбогдон уг бүс нутагт ган, цөлжилтэй холбоотой асуудлуудыг шийдвэрлэхдээ иж бүрэн хандаж, орон тус бүрийн экологи, эдийн засаг нийгмийн өхцөл байдлыг харгалзсан тогтвортой хөгжлийн загварыг хэрэглэх явдлыг хөхүүлэн дэмжих шаардлагатай.

3 ДУГААР ЗҮЙЛ

ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХӨТӨЛБӨРҮҮД

1. Конвенц тухайлбал түүний 9-11 дүгээр зүйлийн дагуу Конвенцийн Талууд болох бүс нутгийн нэрвэгдэж буй орнууд үндэсний хөгжлийнхөө бодлогыг харгалзан дээрх байдлаар цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулахад чиглэсэн үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөрийг тогтвортой хөгжлийн үндэснийхээ бодлогын салшгүй хэсэг болгон боловсруулж хэрэгжүүлнэ. Тухайн бүс нутгийн шаардлагаас хамаарч дэд бүсийн ба бүс нутгийн хөтөлбөрүүдийг боловсруулж хэрэгжүүлж болно.

2. Конвенцийн Талууд болох бүс нутгийн нэрвэгдэж буй орнууд үйл ажиллагааныхаа үндэсний хөтөлбөрийг бэлтгэхдээ Конвенцийн 10 дугаар зүйлийн 2 е) заалтыг онцгой анхаарна.

4 ДҮГЭЭР ЗҮЙЛ

ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ҮНДЭСНИЙ

ХӨТӨЛБӨРИЙН АГУУЛГА

Конвенцийн Талууд болох бүс нутгийн нэрвэгдэж буй орнууд Конвенцийн 5 дугаар зүйлийн дагуу өөрсдийнхөө нөхцөл байдалд тохируулан, тухайлбал, цөлжилтэй хийх тэмцэл ба/буюу гангийн нөлөөг бууруулах талаар үндэснийхээ чиг бодлогыг боловсруулахдаа дор дурдсан асуудлуудыг харгалзан үзнэ. Үүнд:

а) чадавхийг нэмэгдүүлэх, олон нийтийн мэдээлэл, боловсролын тогтолцоог боловсронгуй болгох, шинжлэх ухаан техник ба технологийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх, мөн түүнчлэн санхүүгийн нөөцийг арвижуулах ба санхүүгийн механизмуудыг бэхжүүлэх;

б) ядуурлыг арилгаж амжиргааны түвшин, чанарыг дээшлүүлэх;

в) хүнс тэжээлийн аюулгүй байдал, газар тариалан, мал аж ахуй, ойн аж ахуй ба олон чиглэлийн аж ахуйнуудын тогтолцоог хангах;

г) байгалийн нөөцийг тогтвортой ашиглах загварыг хэрэглэх ба ялангуяа, ус хуримтлуулагч савуудыг зүй зохистой ашиглах;

д) өндөр уулархаг нутгийн байгалийн нөөцийг тогтвортой ашиглах загварыг хэрэглэх;

е) газрын нөөцийг зүй зохистой ашиглах, хамгаалах ба усны нөөцийг илэрүүлж, үр дүнтэй ашиглах;

ё) гангийн нөлөөг өууруулах зорилго бүхий үйл ажиллагааны онцгой төлөвлөгөөг боловсруулж ашиглах;

ж) ган, цөлжилтөд нэрвэгдэж байгаа нутгуудын уур амьсгал, цаг уур, ус зүй, хөрс судлал, нийгэм-эдийн засгийн байдлын мэдээллийг цуглуулах, үнэлгээ, дүн шинжилгээ хийх, мөн түүнчилэн хяналт шинжилгээ, урьдчилан сэрэмжлэх тогтолцоог боловсронгуй болгох ба/буюу бүрдүүлэх;

з) эрчим хүчний ижил төстэй эх үүсвэрүүдийг ашиглах арга хэмжээг оролцуулан эрчим хүчний янз бүрийн эх үүсвэрүүдийг үр ашигтайгаар ашиглах, эзэмших, хөгжүүлэх;

и) Биологин төрөл зүйлийн тухай Конвенцийн заалтуудад нийцүүлэн биологийн төрөл зүйлтйг тогтвортой ашиглах, хамгаалах;

к) ган, цөлжилтийн явцтай уялдаатай хүн амзүйн байдлыг шинжлэн судлах;

л) Конвенцийг хэрэглэх явдлыг хагасан удирдлага зохицуулалт, эхр зүйн хүрээг буй болгох буюу боловсронгуй болгох, тухайлбал, нэрвэгдэж байгаа хүн амын бүлэглэл ба бүх нийтийн оролцоотойгоор ган, цөлжлийн асуудалтай уялдуулан засаг захиргааны бүтэц үүргийн төвлөрлийг задлах явдлыг тусгасан арга хэмжээ авах.

5 ДУГААР ЗҮЙЛ

ШИНЖЛЭХ УХААН ТЕХНИК БА ТЕХНОЛОГИЙН

ХАМТЫН АЖИЛЛАГАА

Конвенц болон тухайлбал, түүний 16-18 дугаар зүйл, мөн 7 дугаар зүйлд заасан зохицуулалтын механизмын тусламжтайгаар Конвенцийн Талууд болох бүс нутгийн нэрвэгдэж буй орнууд дангаараа буюу хамтран:

а) үндэсний, дэд бүс, бүс нутгийн мэдээллийн тогтолцоо, мөн түүнчлэн зохих тохиолдлод, түүнийг дэлхий нийтийн мэдээллийн сүлжээнд нэгтгэх, техникийн хамтын ажиллагааны сүлжээг бэхжүүлэхэд тус дөхөм үзүүлэх;

б) бэлэн байгаа технологи, нау-хау-гийн жагсаалтыг бүрдүүлэх, тэдгээрийг дэлгэрүүлэх хэрэглэхэд тус дөхөм үзүүлэх;

в) Конвенцийн 18 дугаар зүйлийн 2 б) заалтын дагуу уламжлжлт технологи, мэдлэг, нау-хау, арга ажиллагааг ашиглахад тус дөхөм үзүүлэх;

г) технологи нэвтрүүлэх хэрэгцээ шаардлагыг тодорхойлох;

д) одоо бэлэн байгаа болон экологийн хувьд тохиромжтой шинэ технологуудыг боловсруулах, зүгшрүүлэх, нэвтрүүлэхэд тус дөхөм үзүүлэх.

6 ДУГААР ЗҮЙЛ

САНХҮҮГИЙН НӨӨЦ БА МЕХАНИЗМ

Конвенц, тухайлбал, түүний 20 ба 21 дүгээр зүйлүүд болон 7 дугаар зүйлд зохицуулалтын мехнизмын үндсэн дээр мөн түүнчлэн үндэснийхээ хөгжлийн бодлогын дагуу Конвенцийн Талууд болох бүс нутгийн нэрвэгдэж буй орнууд дангаараа буюу хамтран:

а) цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулах талаар тодорхой үр дүнд хүрэхийн тулд төрийн ба хувийн хөрөнгө оруулалтын хэлбэр бүхий санхүүжүүлэлтийн механизмуудыг үр дүнтэй болгох, бэхжүүлэх авах,

б) үндэсний хүчин чармайлтыг дэмжих зорилгоор олон улсын хамтын ажиллагааны хэрэгцээ шаардлагыг тодорхойлох,

в) Конвенцийг хэрэгжүүлэх үүднээс санхүүгийн хамтын ажиллагааны хоёр Талын болон олон Талын байгуллагуудыг оролцуулахад тус дөхөм үзүүлэх.

7 ДУГААР ЗҮЙЛ

УДИРДЛАГА ЗОХИЦУУЛАЛТЫН ХҮРЭЭ

1. Конвенцийн Талууд болох бүс нутгийн нэрвэгдэж буй орнууд энэхүү хавсралтын заалтуудыг хэрэгжүүлэхийн тулд:

а) цөлжилтэй тэмцэх, гангийн нөлөөг бууруулах үйл ажиллагааг зохицуулах үндэсний төвүүдийг байгуулж бэхжүүлэх; мөн

б) үндэсний төвуудийн үйл ажиллагааг зохицуулах механизмуудыг доорхи зорилгоор бий болгоно. Үүнд:

- мэдээлэл, туршлага солилцох,

- дэд бүс, бүс нутгийн түвшинд үйл ажиллагааг зохицуулах,

- шинжлэх ухаан техник, технологи, санхүүгийн хамтын ажиллагаанд тус дөхөм үзүүлэх,

- гадаадын байгууллагуудтай хамтран ажиллах хэрэгцээ шаардлагыг тодорхойлох, мөн

- үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн хэрэгжилтэнд үнэлэлт дүгнэлт өгөх, дараачийн арга хэмжээнүүдийг явуулах.

2. Конвенцийн Талууд болох бүс нутгийн нэрвэгдэж буй орнууд зохицуулах зөвлөлгөөнийг тогтмол хийх ба харин Байнгын нарийн бичгийн дарга нарын газар Конвенцийн 23 дугаар зүйлийн дагуу тэдгээрийн хүсэлтээр тийм зохицуулах зөвлөлгөөнийг хийхэд доорхи замаар тус дөхөм үзүүлэх:

а) бусад төстэй арга хэмжээнүүдийг чвуулж байсан туршлага дээрээ үндэслэн зохицуулалтыг үр дүнтэй хийх арга хэмжээнүүдтэй холбогдсон зөвлөлгөөг өгөх;

б) холбогдох хоёр болон олон талын байгууллагуудыг зохицуулах зөвлөлгөөний болон тэдгээрийн идэвхтэй оролцоог дэмжих талын мэдээллээр хангах;

в) зохицуулах үйл ажиллагаа бий болгох, боловсронгуй болгох талаар бусад холбогдох мэдээллүүдийг өгөх.

ДӨРӨВДҮГЭЭР ХАВСРАЛТ

КОНВЕНЦИЙГ ГАЗАР ДУНДАД ТЭНГИСИЙН УМАРД

БҮС НУТАГТ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ ТУХАЙ ХАВСРАЛТ

1 ДҮГЭЭР ЗҮЙЛ

ЗОРИЛГО

Энэхүү хавсралтын зорилго нь Конвенцийн Талууд болох Газар дундад тэнгисийн умард бүс нутгийн нэрвэгдэж буй орнуудад тэдгээрийн онцгой байдлыг харгалзан Конвенцийнг үр ашигтай хэрэгжүүлэх ажлыг шаардлагатай удирдамж заавраар хангахад оршино.

2 ДУГААР ЗҮЙЛ

ГАЗАР ДУНДАДТЭНГИСИЙН УМАРД БҮС

НУТГИЙН ОНЦГОЙ НӨХЦӨЛ

1 дүгээр зүйлд дурьдсан газар дундад тэнгисийн умард бүс нутгийн онцгой нөхцөл байдал нь өөртөө:

а) ихэнх нутаг нь хуурайвтар уур амьсгалтай, улирлын ган ажиглагддаг, хур тундасны хэмжээ ихээхэн хэлбэлздэг, эрчимшил ихтэй хур тундас унадаг;

б) элэгдэл эвдрэлд нэрвэгдсэн, үржил шим нь ядмаг хөрсний өнгө бүрхүүл нь амархан хатуурдаг;

в) огцом эгц, хажуу, хотгор гүдгэр бүхий газрын гадаргын байдал харилцан адилгүй;

г) байнгын түймрийн нөлөөгөөр их хэмжээний нутгийн ой шатаж устсан;

д) эргэлтээс гаргасан газартай холбоотойгоор уламжлалт хөдөө аж ахуй хямралд орсон ба хөрс, ус хамгаалах барилга байгууламж нь эвдэрч сүйдсэн;

е) уст давхрагын шавхагдал, химийн бохирдол, давсжилт зэргээр байгаль орчинд ноцтой уршиг тарьж байгаа бөгөөд усны нөөцийн зүй зохисгүй ашиглалт; болон

ё) хотжилт, үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа, аялал жуулчлал, усалгаатай газар тариалан өргөжиж эрэг орчмын нутгуудад эдийн засгийн үйл ажиллагаа идэвхижсэн.

3 ДУГААР ЗҮЙЛ

ТОГТВОРТОЙ ХӨГЖИЛИЙН ХЭТИЙН

ТӨЛӨВЛӨЛТ

1. Үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөрүүд нь Конвенцийн Талууд болох Газар дундад тэнгисийн умард бүс нутгийн нэрвэгдэж буй орнуудын тогтвортой хөгжилийн хэтийн төлөвлөлтийн тогтолцооны гол бөгөөд салшгүй хэсэг болно.

2. Зохих түвшний захиргааны байгууллагууд, орон нутгийн хүн амын бүлэглэлүүд, бус байгууллагуудын оролцоотойгоор хүн амтай зөвлөлдөх үйл ажиллагааг өргөн хэмжээтэй явуулж Конвенцийн 10 дугаар зүйлийн 2 е) заалтын дагуу орон нутгийн хүн амын оролцоог дээд зэргээр хангахад чиглэсэн уян хатан төлөвлөгөөтэй чиг бодлогыг боловсруулна.

4 ДҮГЭЭР ЗҮЙЛ

ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ҮНДЭСНИЙ ХӨТӨЛБӨРИЙГ

БОЛОВСРУУЛАХ, ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ

Конвенцийн 9 ба 10 дугаар зүйлтэй уялдуулан Конвенцийн Талууд болох бүс нутгийн нэрвэгдэж байгаа орон тус бүр нь үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөрийг боловсруулж хэрэгжүүлэхдээ зохих тохиолдолд:

а) хөтөлбөрөө боловсруулах, зохицуулах, хэрэгжүүлэх асуудлыг хариуцсан байгууллагуудыг байгуулна;

б) орон нутгийн засаг захиргаа, холбогдох төрийн бус байгууллагуудын хамтын ажиллагаа, зөвлөлдөх хэлбэрээр үндэсний хөтөлбөрийг боловсруулах, зохицуулах, хэрэгжүүлэхэд орон нутгийн хүн амын бүлэглэлийг хамруулан нэрвэгдэж байгаа хүн амыг татан оролцуулна;

в) цөлжилтийн үр дагавар, шалтгааныг үнэлэх ба тэргүүн ээлжинд үйл ажиллагаа явуулах газар нутгийг тодоруулах зорилгоор нэрвэгдэж буй нутгуудын байгаль орны байдлыг судална;

г) нэрвэгдэж буй хүн амын бүлэглэлийн оролцоотойгоор үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн хүрээнд авах арга хэмжээг тодорхойлох, хэтийн чиг бодлого боловсруулах зорилгоор түрүүчийн болон одоогийн хөтөлбөрүүдэд үнэлэлт дүгнэлт өгөх;

д) а)-г) заалтанд оруулсан үйл ажиллагааны үр дүнг авсан мэдээлэлд үндэслэн техник, санхүүгийн хөтөлбөрүүд боловсруулах; ба

е) хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн явцыг хянах, үнэлэх горим журам, чиглэлийг боловсруулж ашиглана.

6 ДУГААР ЗҮЙЛ

ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ҮНДЭСНИЙ

ХӨТӨЛБӨРИЙН АГУУЛГА

Конвенцийн Талууд болох бүс нутгийн нэрвэгдэж буй орнууд үйл ажиллагааныхаа үндэсний хөтөлбөрт дор дурьдсан арга хэмжээнүүдийг багтаана:

а) эрх зүй, удирдлага зохицуулалт, засаг захиргааны арга хэмжээнүүд;

б) газар ашиглах, усны нөөцийг зүй зохистой ашиглах, хөрс хамгаалах, ойжуулах, хөдөө аж ахуйн үйл ажиллагаа, бэлчээрийг зохистой ашиглахад чиглэсэн арга хэмжээнүүд;

в Зэрлэг амьтан, ургамал болон биологийн төрөл зүйлийн бусад хэлбэрүүдийг хадгалах, хамгаалах, зохистой ашиглах;

г) ойн түймрээс хамгаалах;

д) амьжиргааны ижил төстэй үүсвэрүүдийг дэмжих; ба

е) судалгаа шинжилгээ, сургалт, олон нийтийг мэдээллээр хангах.

7 ДУГААР ЗҮЙЛ

ДЭД БҮС, БҮС НУТГИЙН БОЛОН ХАМТЫН ҮЙЛ

АЖИЛЛАГААНЫ ХӨТӨЛБӨР

1. Конвенцийн 11 дүгээр зүйлийн дагуу Конвенцийн Талууд болох бүс нутгийн нэрвэгдэж буй орнууд нь үйл ажиллагааны хөтөлбөрт нэмэлт болох, түүний үр дүнг дээшлүүлэхэд чиглэсэн дэд бүс нутгийн ба/буюу бүс нутгийн үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг боловсруулж хэрэгжүүлнэ. Ийм байдлаар Конвенцийн Талууд болох бүс нутгийн хоёр буюу түүнээс дээш орнууд үйл ажиллагааны хамтарсан хөтөлбөр боловсруулах талаар тохиролцож болно.

2. Дэд бүс, бүс нутгийн буюу хамтарсан үйл ажиллагааны хөтөлбөрүүдийг болоьсруулж хэрэгжүүлэхэд 5 ба 6 дугаар зүйлүүдийн заалтыг хэрэглэнэ. Түүнээс гадна тийм хөтөлбөрүүдэд нэрвэгдэж буй нутгуудад сонгон авсан тусгай экосистемүүдийн талаар судалгаа шинжилгээ явуулах, боловсруулах асуудлыг тусгаж болно.

3. Дэд бүсийн, бүс нутгийн болон хамтарсан үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг боловсруулж хэрэгжүүлэхдээ Талууд болох бүс нутгийн нэрвэгдэж буй орнууд зохих ёсоор:

а) үндэснийхээ байгууллагуудтай хамтран тийм хөтөлбөрийн тусламжтайгаар хүрч болох цөлжилтэй тэмцэхэд чиглэсэн үндэсний зорилтууд болон үр дүнтэй хэрэгжүүлж болох үйл ажиллагаануудыг тодорхойлно;

б) зохих бүс нутгийн, дэд бүс нутгийн болон үндэсний байгууллагуудын үйл ажиллагаа болон шуурхай ажиллагааны чадавхид үнэлэлт дүгнэлт өгнө; мөн

в) Талуудын одоо хамтран хэрэгжүүлж байгаа цөлжилтэй тэмцэх хөтөлбөрүүд ба тэдгээр нь үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөрүүдтэй хэрхэн уялдаж байгаад үнэлэлт өгөх.

8 ДУГААР ЗҮЙЛ

ДЭД БҮС, БҮС НУТГИЙН БОЛОН ХАМТЫН АЖИЛЛАГААНЫ

ХАТАЛБӨРИЙГ ЗОХИЦУУЛАХ

Дэд бүсийн, бүс нутгийн болон хамтарсан үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг боловсруулж байгаа Конвенцийн Талууд болох нэрвэгдэж буй орнууд нь нэрвэгдэж буй холбогдох Тал тус бүрийн төлөөлөгчидийн бүрэлдэхүүнтэйгээр цөлжилтэй хийх тэмцлийн ололт амжилтанд тойм дүгнэлт хийх, дэд бүсийн, бүс нутгийн буюу хамтарсан үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг бэлтгэх, хэрэгжүүлэх янз бүрийн үе шатанд зөвлөмж өгөх, үйл ажиллагааны үндэсний хөтөлбөрүүдийг уялдуулах, мөн түүнчлэн Конвенцийн 16-19 дүгээр зүйлүүдийн дагуу техникийн хамтын ажиллагааг зохицуулах, дэмжих төвийн үүргийг гүйцэтгэх зохицуулах хороо байгуулж болно.

9 ДҮГЭЭР ЗҮЙЛ

САНХҮҮГИЙН ТУСЛАМЖ АВАХ

ЭРХ ОЛГОХГҮЙ НӨХЦӨЛ

Үндэсний, дэд бүсийн, бүс нутгийн болон хамтарсан үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд Конвенцийн Талууд болох уг бүс нутгийн нэрвэгдэж буй хөгжингүй орнууд энэхүү Конвенцийн дагуу санхүүгийн тусламж авах эрх үл эдлэнэ.

10 ДУГААР ЗҮЙЛ

БУСАД ДЭД БҮСҮҮД, БҮСҮҮДТЭЙ УЯЛДУУЛАХ

Газар дундын тэнгисийн умард бүс нутагт дэд бүсийн, бүс нутгийн болох хамтарсан үйл ажиллагааны хөтөлбөрүүдийг бусад дэд бүсүүд болон бүс нутгуудтай ялангуяа умард Африкийн дэд бүс дэх үйл ажиллагааны хөтөлбөртэй уялдуулан боловсруулж хэрэгжүүлж болно.

Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага

Цөлжилтэй тэмцэх тухай НҮБ-ын Конвенц

Париж

 Дэлгэрэнгүй»

baigal orchin

2011 оны 04-р сарын 28 Нийтэлсэн pimizita
Уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудлаарх Засгийн газар хоорондын мэргэжилтнийхорооны 4 дүгээр үнэлгээний тайлан илтгэлийн үндсэн дүгнэлтүүд Хэвлэх

Др Д.Дагвадорж

БОЯ-ны Газрын дарга

Оршил

НҮБ-ын Ерөнхий Ассемблейн шийдвэрийн дагуу Уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудлаарх Засгийн газар хоорондын мэргэжилтний Хороо (IPCC)–г Дэлхийн Цаг уурын байгууллага (WMO), НҮБ-ын Байгаль орчны хөтөлбөр (UNEP) хамтран анх 1982 онд байгуулсан байна.

IPCC нь дотроо 3 үндсэн ажлын хэсэгтэй. Хэсэг тус бүр дараах асуудлуудыг хариуцан ажилладаг. Үүнд:

  • Нэгдүгээр ажлын хэсэг -уур амьсгалын өөрчлөлтийн шинжлэх ухааны үндэслэл, онолын судалгааны асуудал,
  • Хоёрдугаар ажлын хэсэг - уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөлөлөл, түүнд нийцэн зохицох асуудал,
  • Гуравдугаар ажлын хэсэг- уур амьсгалын өөрчлөлтийг зөөлрүүлэх, хүлэмжийн хийн хуримтлалын хэмжээг бууруулах асуудал.

Эдгээрээс гадна улс орнуудын баримтлах Хүлэмжийн хийн тооллого (инвентори) хийх арга зүйг боловсруулах асуудлыг хариуцсан тусгай хэсэг ажилладаг.

IPCC-ийн ажлын онцлог нь Засгийн газар хоорондын байгууллагын эрхтэй ажиллаж, дэлхийн аль ч улсын судлаачид, мэргэжилтнүүд өөрсдийн болон улс орондоо хийж байгаа судалгааны ажлын үр дүн болон үйл ажиллагааны тухай мэдээллийг тус байгууллагаас гаргах илтгэл, тайланд тусгуулах боломж нээлттэй байдаг явдал юм.

IPCC өнгөрсөн хугацаанд уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай шинжлэх ухааны үндэслэл, тухайн үеийн хамгийн сүүлийн үеийн ойлголт, дэлхийн эрдэмтдийн судалгааны ажлын үр дүнг нэгтгэн үнэлэлт, дүгнэлт өгсөн 4 удаагийн нэгдсэн тайлан, илтгэлийг 1990, 1995, 2001, 2007 онуудад гаргасан байна. Өөрөөр хэлбэл уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай ойлголт, мэдээлэл, үйл ажиллагааны үр дүнг 5-6 жил тутам шинэчлэн, нэгтгэн дүгнэж ирсэн байна. Үүнээс гадна тодорхой асуудлуудаар техникийн тайлан, илтгэл, гарын авлагууд гаргасаар иржээ.

IPCC–ээс гаргасан үнэлгээний тайлан илтгэлүүд, тэдгээрт хийсэн үнэлэлт, дүгнэлтүүд нь Уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудлаар олон улсын хэлэлцээр явуулах, гэрээ хэлэлцээр байгуулах, цаашид авах арга хэмжээний асуудлаар тодорхой шийдвэр гаргах шинжлэх ухааны гол үндэслэл болж байна.

IPCC-ийн 2007 оны нэгдсэн тайлан илтгэлд хийсэн гол дүгнэлтүүд:

Өмнө дурьдсаны дагуу IPCC-ийн сүүлчийн дөрөвдүгээр үнэлгээний тайлан илтгэл 2007 онд хэвлэгдэн гарлаа. Энэ дашрамд дурьдахад IPCC-г уур амьсгалын өөрчлөлтийн талаар гаргасан бүтээлээр нь төлөө 2007 оны Нобелийн Энхтайвны шагнал олгосон байна.

Үнэлгээний энэхүү илтгэл нь уур амьсгал болон түүний хувьсал өөрчлөлтийн талаарх олон асуудлыг 2001 онд гарсан Үнэлгээний III илтгэлээс хойш хийсэн шинэ шинэ судалгаа шинжилгээний ажлын дүн, илүү нарийвчлалтай загварчлалын арга болон ажиглалт хэмжилтийн илүү урт хугацааны үнэмшилтэй мэдээ, материал дээр үндэслэгдсэн байна.

IPCC-ийн дөрөвдүгээр тайлан илтгэлд хийсэн гол гол дүгнэлтүүдийг тоймлон нэмэлт тайлбаргүйгээр доор сийрүүлэв. Үүнд:

Нэгдүгээр ажлын хэсэг: Шинжлэх ухааны үндэслэл

Өмнөх үеийн уур амьсгалын өөрчлөлт:

  • XX зууны сүүлчийн хагаст дэлхийн бөмбөрцгийн хойт хагасын агаарын дундаж температур сүүлийн 500 жилийн дурын 50 жил тутмын дунджуудаас хамгийн их гэдэг нь маш өндөр магадлалтай байна. Мөн дээрх температур сүүлийн 1,300 жилийн хамгийн дулаан утга ч байх боломжтой юм. Сүүлийн үеийн зарим судалгаа бөмбөрцгийн хойт хагасын температур Үнэлгээний III илтгэлд дурьдснаас илүү их хэлбэлзэлтэй болохыг харууллаа. Ялангуяа XII, XIV, XVII болон XIX зуунд илүү хүйтэн үе тохиож байжээ.
  • Сүүлийн мөстөл хоорондын үед (125,000 жилийн өмнө) туйлын мөс хайлж огшсноос шалтгаалан гадаад далайн түвшин XX зууны дундаж түвшнээс 4-6 м өндөр байсан байх боломжтой байна. Мөстлийн үе давхрагад хийсэн шинжилгээ судалгаанаас үзэхэд дэлхийн нарыг тойрох замналын ялгаанаас болж тэр үед туйлын дундаж температур өнөөгийнхөөс 3-5оС-аар дулаан байжээ.

Өнөө үеийн уур амьсгалын өөрчлөлт:

XX зууны дунд үеэс хойш дэлхийн дундаж температур өссөн нь хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй хүлэмжийн хийн агууламжийн ихсэлтээс үүдэлтэй болох нь маш өндөр магадлалтай байна. Энэ нь сүүлийн 50 жилд дэлхийн дундаж температурын өсөлт хүний үйл ажиллагаанаас шалтгаалсан хүлэмжийн хийн агууламжийн нэмэгдэлтээс шалтгаалсан байх боломжтой гэсэн өмнөх Үнэлгээний III илтгэлд хийсэн дүгнэлтийг гүнзгийрүүлсэн юм. Нэгэнт илэрхий болсон хүний үйл ажиллагааны нөлөөллүүд нь далайн усны халалт, эх газрын дундаж температур, үнэмлэхүй температур, салхины шинж чанар зэрэг уур амьсгалын бусад үзүүлэлтийн өөрчлөлтийн тухай ойлголтын хүрээг тэлж байна.

  • Хүлэмжийн хийн агууламжийн өсөлт нь дангаараа одоо ажиглагдаж байгаагаас илүү их дулааруулах боломжтой юм. Учир нь урьд өмнө тохиолдож байсан галт уулын дэлбэрэлт, хүний үйл ажиллагаатай холбоотой агаарт дэгдэн гарсан тоосонцор зэрэг нь дулааралтыг сааруулах нөлөө үзүүлдэг.
  • Уур амьсгалын дулааралт нь газрын гадарга, агаар мандал, далай дээрх хэдэн зуун метрийн өндөр дэх давхаргын температур өөрчлөлөгдөхөд хүргэж улмаар далайн түвшин нэмэгдэхэд хүргэж байна. Орчих мандлын үе давхаргын дулаарал болон давхраат мандлын давхаргын сэрүүсэлт нь хүлэмжийн хийн агууламжийн өсөлт болоод давхраат мандлын озоны бууралтын хам нөлөөнөөс шалтгаалсан байх маш өндөр магадлалтай.
  • Антарктидээс бусад тив тус бүрээр дундажлан гаргасан өнгөрсөн 50 жилийн дулааралт хүний үйл ажиллагаанаас мэдэгдэхүйц шалтгаалсан байх боломжтой. Эх газар далайгаас илүү ихээр халах нөхцөл, түүний цаг хугацааны өөрчлөлт зэрэг сүүлийн 50 жилийн дулаарлын онцлог шинж тэмдгүүдийг зөвхөн хүний үйл ажиллагааны хүчин зүйлийг тооцсон загвараар гарган авдаг юм. Зургаан тив бүрийн хувьд ажиглагдсан температурын хувьслыг тодорхойлох хосолмол загварууд бий болсон нь хүний үйл ажиллагаа нь уур амьсгалд нөлөөлж буйг Үнэлгээний IIII илтгэлд дурьдсанаас илүү баттай харуулах боломж олгож байна.
  • Өмнөд ба хойд хагас бөмбөрцгийн халуун бүсийн /тропикийн/ гаднах циклоны замнал болон температурын шинж чанарт нөлөөлөх салхины хэв шинжийн өөрчлөлтөд хүний үйл ажиллагаа нөлөөлөх боломжтой юм. Гэхдээ хойд хагас бөмбөрцгийн агаарын орчил урсгалын ажиглагдсан өөрчлөлт нь XX зууны хүчин зүйлийн өөрчлөлтөөр тооцоолсон үр дүнгээс илүү байна.
  • Хүний үйл ажиллагааны хүчин зүйлсээс шалтгаалан онцгой халуун ба хүйтэн шөнийн үнэмлэхүй температурууд, мөн хүйтэн өдрийн температур өсөх боломжтой юм. Түүнчлэн хүний үйл ажиллагааны улмаас хэт халалтын эрсдэл нэмэгдэхийг үгүйсгэх аргагүй.

Уур амьсгалын загваруудын болон ажиглалт хэмжилтийн үр дүнд хийсэн дүн шинжилгээгээр анх удаа уур амьсгалын тэнцвэрт мэдрэмтгий байдлын болзошгүй хэмжээ хязгаарыг үнэлж улмаар уур амьсгалын систем цацрагийн хүчний үйлчлэлд хэрхэн хариу үйлдэл үзүүлэх талаар илүү их баталгаатай ойлголттой боллоо.

  • Уур амьсгалын мэдрэмтгий шинж, тэнцвэрт байдал нь уур амьсгалын систем цацрагийн хүчин зүйлийн үйлчлэлд хэрхэн хариу үйлдэл үзүүлэх хэмжүүр юм. Энэ нь урьдчилсан тооцоо биш бөгөөд харин нүүрсхүчлийн хийн (CO2) агууламж хоёр дахин ихсэхэд бий болох дэлхийн гадаргын дундаж дулаарлаар илэрхийлэгдэнэ. Энэ нь 2оС-аас 4.5оС-ын хязгаарт хэлбэлзэх бөгөөд хамгийн боломжтой хэмжээ нь 3оС орчим байх боломжтой бөгөөд 1.5оС-аас бага байх бараг боломжгүй, харин 4.5оС-аас илүү гарч дулаарахыг ч үгүйсгэх аргагүй байна. Уур амьсгалын мэдрэмтгий шинж нөлөөлөх хүчин зүйлсийн томоохон төлөөлөл бол усны уурын өөрчлөлт юм. Үүнийг Үнэлгээний III илтгэлд орсноос илүү нарийвчлалтай тооцох боломжтой болсон боловч үүл, газрын гадаргын температурын холбоо тодорхойгүй хэвээр байна.
  • 1950-иад оноос өмнөх 7 зууны турш тохиолдож байсан уур амьсгалын өөрчлөлтийн шалтгаан нь уур амьсгалын системийн дотоод хувьсал өөрчлөлттэй холбоотой байсан байх нь маш өндөр магадлалтай байна. Бөмбөрцгийн хойд хагаст өнгөрсөн хэдэн зууны сэргээсэн температурын явцаас үзэхэд түүний өөрчлөлтөнд галт уулын дэлбэрэлт, нарны цацраийн эрчмийн өөрчлөлт хамгийн их нөлөөлсөн байх маш өндөр магадлалтай бөгөөд зөвхөн 20 дугаар зууны эхээр хүний үйл ажиллагаатай холбоотой хүчин зүйлс нөлөөлсөн байх боломжтой байна.

climate

Зураг. Дэлхийн болон тивүүдэд ажиглагдсан газрын гадаргын температурын өөрчлөлтийг байгалийн ба хүний хүчин зүйлийг тооцсон уур амьсгалын загварын үр дүнтэй харьцуулсан байдал. Хар шугамаар 1906-2005 оны арван жилүүдийн дунджийг, 1901-2005 оны дундажтай харьцуулан үзүүлэв. Тасархай шугамаар 50% -иас бага нутаг дэвсгэрийг хамарсан үеийг үзүүллээ. Сүүдэрлэсэн хөх зурвас нь нарны идэвхжилт, галт уулын дэлбэрэлт зэрэг зөвхөн байгалийн хүчин зүйлсийг тооцсон 5 загварын 19 тооцооны үр дүнгийн 5-95%-ийн хязгаарыг тэмдэглэсэн болно. Сүүдэрлэсэн улаан зурвасаар байгалийн ба хүний хүчин зүйлсийг хоёуланг тусгасан 14 загварын 58 тооцооны үр дүнгийн 5-95%-ийн хязгаарын утгуудыг илэрхийлсэн болно.

Уур амьсгалын өөрчлөлтийн ирээдүйн хандлага

Уур амьсгалын өөрчлөлтийн ирээдүйн хандлагын үнэлгээг өргөн хүрээг хамарсан загваруудын олон арван үр дүнг ашиглан хийсэн байна.

  • IPCC-гээс 1990 онд гаргасан анхдугаар илтгэлд 1995-2005 оны хооронд дэлхийн гадарга орчмын дундаж агаарын температур арван жил тутам 0.15-0.3оС-аар дулаарна гэж урьдчилсан тооцолсон байдаг. Энэ үр дүнг одоогийн дулааралтын ажиглагдсан утга болох 0.2оС-тай харьцуулбал богино хугацаанд урьдчилан тооцох чадавхи өндөр буйг харуулж байна.
  • Хэрвээ хүлэмжийн нөлөө үзүүлдэг бүх бодисуудын цацрагийн хүчин зүйлийг 2000 оны түвшинд тогтмол хадгалсан тохиолдолд ойрын хоёр арван жилд агаарын температур арван жил тутамд 0.1оС-аар дулаарах хандлагатай бөгөөд үүний гол шалтгаан нь далай тэнгисүүдийн удаан хугацаанд илэрдэг хариу үйлдэл юм. Харин ялгаралтын хувилбаруудын тусгай илтгэл (SRES)-ээр бол арван жил тутамд 0.2оС дулаарах төлөвтэй байна. Зарим загварын үр дүнгээс үзэхэд 2030 оны түвшинд дэлхийн хуурай газарт үлэмж дулааралт болох ба XX зууны байгалийн хувьслыг тооцсон загвараар дээрхээс бараг хоёр дахин давж дулаарах өндөр магадлалтай юм.

Хүлэмжийн хийн ялгаралт өнөөгийн түвшинд, эсвэл түүнээс их хэмжээнд үргэлжилбэл энэ нь XXI зууны дулааралтын гол шалтгаан болох бөгөөд дэлхийн уур амьсгалын системд ихээхэн өөрчлөлт гарч, хэмжээ нь XX зуунд ажиглагдсан үзүүлэлтүүдийг давж гарах өндөр магадлалтай байна.

  • Хүлэмжийн хийн ялгаралтын янз бүрийн хувилбараар тооцсон дулааралтын цар хүрээ, хязгаарыг загварууд тодорхой бусаар үнэлсэн байж болзошгүй юм. Улс төрд хамаарах аливаа мэдээллийг орхигдуулахгүйн үүднээс хүлэмжийн хийн ялгаралтын янз бүрийн хувилбаруудын үр дүнг тайланд дэлгэрэнгүй тусгасан байна.
  • Дэлхийн гадарга орчмын агаарын дундаж дулааралтын болзошгүй хязгаарыг гаргажээ. Жишээлбэл, ялгаралт бага байх (B1) хувилбараар 1.8оС-аар дулаарах (болзошгүй хязгаар нь 1.1оС-ээс 2.9оС-ын хооронд), ялгаралт их байх (А1FI) хувилбараар 4.0оС-аар дулаарах (болзошгүй хязгаар нь 2.4оС-ээс 6.4оС хооронд) тооцооны дүн гарав.
  • Далайн түвшний ирээдүйн өсөлтийг загварчлахдаа 1993-2003 онд ажиглагдсан жишгээр Гренланд болон Антарктидийн мөстлийн өөрчлөлтийн нөлөөллийг тооцсон байна. Гэхдээ мөстлийн урсац нь ирээдүйд нэмэгдэж ч болно, мөн буурч болно. Жишээ нь мөстлийн урсацын энэхүү нөлөөлөл нь температурын өөрчлөлтийн дэлхийн дундажтай шугаман хамаарлаар өссөн тохиолдолд далайн түвшний өсөлтийн дээд хязгаар 0.1-0.2 м-ээр өсөхийг Ялгаралтын хувилбаруудын тусгай илтгэлийн (SRES) үр дүн харуулж байна.
  • Нүүрсхүчлийн хийн агаар мандал дахь агууламж ихсэх нь далайн усыг улам хүчиллэг болгоход хүргэж байна. XXI зуунд далайн гадаргын дэлхийн дундаж pH–ын хэмжээ 0.14-ээс 0.35 нэгжээр буурах төлөвтэй байна. Өнөөдрийн байдлаар далайн гадаргыг дэлхийн дундаж pH–ийн хэмжээ үйлдвэржилтийн өмнөх үеэс 0.1 нэгжээр аль хэдийнээ буураад байгаа билээ.

Дулааралтын ирээдүйн дүр төрх, бүс нутгийн хэмжээний бусад онцлогууд, түүнчлэн салхи, хур тунадас, онцгой үзэгдлүүд, мөсний шинж байдлын өөрчлөлт ихээхэн үнэмшилтэй болж байна.

  • XXI зуунд эх газарт, ялангуяа өндөр өргөрөгт илүү дулааралт болох төлөвтэй байгаа бол Өмнөд далайн бүс, Хойд Атлантын далайн зарим хэсэгт дулааралт арай бага байх төлөвтэй байна.
  • Цасан бүрхэвчийн эзлэх талбай хумигдах төлөвтэй. Цэвдэгийн ихэнх бүсэд гэсэлтийн гүн өснө.
  • Хүлэмжийн хийн ялгаралтын хувилбаруудын тусгай илтгэлийн (SRES) бүх хувилбаруудаар Арктикийн болон Антарктидийн далайн мөс огшин багасана. Зарим тооцоогоор XXI зууны сүүлчээр Арктикт зуны сүүл үед мөс бүрмөсөн алга болох төлөвтэй.
  • Онцгой халуун тохиолдол, хэт халалт, ширүүн аадар, их борооны давтамж үргэлжлэн ихсэх өндөр магадлалтай.
  • Тропикийн бүсийн далайн гадаргын температурын өсөлттэй холбоотойгоор халуун бүсийн циклон (тайфун, хар салхи) цаашдаа улам эрчтэй болж, түүнийг дагалддаг хүчтэй салхины хурд, хур тунадасны хэмжээ, эрчимшил эрс нэмэгдэнэ. Үлэмж эрчимшилтэй салхи, шуурганы эзлэх хувь хэмжээ зарим бүс нутагт 1970-иад оноос хойш илэрхий өслөө.
  • Тропикийн гаднах шуурганы замнал туйл руу чиглэн шилжих төлөвтэй бөгөөд үүнийг дагаж салхи, хур тунадас, температурын төлөв байдал өнгөрсөн хагас зуунд ажиглагдсан хандлагаар өөрчлөгдөнө.
  • Үнэлгээний III илтгэлээс хойш урьдчилан тооцсон хур тунадасны хэв шинж, төлөв байдлын талаарх ойлголт, мэдлэгийн түвшин дээшилж байна. Өндөр өргөрөгт хур тунадас өсөх өндөр магадлалтай бол субтропикийн бүсэд хур тунадасны хэмжээ буурч болзошгүй.
  • Загварчлын үр дүнгээс үзэхэд Атлантын далайн дээд, доод өргөрөгийн хоорондох далайн урсгал XXI зуунд удаашрах өндөр магадлалтай байна. А1В хувилбараар загварчилсан үр дүнгээр 2100 он гэхэд дундаж бууралт 25% болно. Хэдийгээр иймэрхүү өөрчлөлт гарах төлөвтэй байсан ч хүлэмжийн хийн өсөлттэй холбоотой үлэмж дулаарлаас шалтгаалан Атлантын далайн бүсэд температур өснө.

Хүлэмжийн хийн ялгаралт тогтвортой болсон ч уур амьсгалын явцын цаг хугацааны хэмжээс, харилцан үйлчлэлийн нөлөөллөөс хамааран хүний үйл ажиллагааны үүдэлтэй дулааралт, далайн түвшний дээшлэлт энэ зууны туршид үргэлжлэх төлөвтэй байна.

  • Уур амьсгал-нүүрстөрөгчийн эргэлтийн харилцан уялдаа нь агаар мандал дахь нүүрсхүчлийн хийн агууламжийг нэмэгдүүлэх төдийгүй уур амьсгалын дулааралтыг улам нэмэгдүүлнэ. Уур амьсгал- нүүрстөрөгчийн эргэлтийн харилцан хамаарлын талаарх өнөөгийн ойлголт, мэдлэгийн хүрээ, загварын судалгаан дээр тулгуурласан дүгнэлтээс үзэхэд хэрвээ нүүрсхүчлийн хийг 450 ppm түвшинд тогтворжуулахын тулд XXI зуунд хүлэмжийн хийн нийт ялгаралтыг ойролцоогоор 670 [630-710] GtC-аас (2460 [2310-2600]GtCO2) 490 [375-600] GtC (1800[1370-200]GtCO2) хүртэл бууруулах шаардлагатай болох юм.
  • Хэрвээ цацрагийн хүчин зүйлийн нөлөөллийг 2100 оны үед В1 эсвэл А1В хувилбарын түвшинд тогтворжуулж чадвал дэлхийн дундаж температур 2200 он гэхэд дунджаар 0.5оС-аар л өсөх юм.
  • Хэрвээ цацрагийн хүчин зүйлийн нөлөөллийг 2100 оны үед А1В хувилбарын түвшинд тогтворжуулбал, зөвхөн дулааны тэлэлтээс шалтгаалан далайн усны түвшин 2300 он гэхэд 0.3-0.8 м-ээр дээшлэнэ (1980-1999 оны дундажтай харьцуулсан утга). Нэгэнт бий болсон дулаан давхарга далайн гүн рүү дамжин шилжихэд асар удаан хугацаа шаардагдах тул далайн усны дулааны тэлэлт цаашид олон зуунд үргэлжлэх магадлалтай.
  • Гренландын мөстөл цаашид багасах байдал үргэлжилбэл 2100 оноос цааш далайн түвшний өсөлтөд нөлөөлнө. Агаарын температур үргэлжлэн өсөхийн хэрээр мөстлийн алдагдал хур тунадасаар хуримтлагдахаас илүү хурдацтай явагдаж, улмаар мөстлийн гадаргын массын тэнцэл хасах болж дэлхийн дундаж дулааралт 1.9-4.6оС-аас дээш гарна.
  • Далайн хөвдөг мөсний динамик процессуудыг өнөөдрийн загваруудад тусгаагүй боловч сүүлийн үеийн ажиглалт хэмжилтээс үзэхэд мөсөн бүрхүүл дулааралтад өртөх эмзэг байдал улам нэмэгдэж, цаашлаад далайн усны түвшинг дээшлүүлнэ.

Хоёрдугаар ажлын хэсэг: Нөлөөлөл, Нийцэн зохицохуй, Эмзэг байдал

Бүх эх газар, далай тэнгист хийсэн ажиглалт хэмжилтийн дүнгээс үзэхэд байгалийн олон системд бүс нутгийн уур амьсгалын өөрчлөлт, түүний дотроос температурын өсөлт илүү нөлөөлж байна.

  • Цасан бүрхүүл, мөстөл, цэвдэг /түүний дотор мөнх цэвдэг/ зэрэгт гарч буй өөрчлөлтүүдтэй холбоотой байгалийн янз бүрийн системүүд уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөнд автаж буй нь их үнэмшилтэй байна. Жишээлбэл:
    • мөстөлийн нууруудын хэмжээ ба тоо нэмэгдсэн,
    • цэвдэгтэй бүс нутагт газрын бүрхэвч, хөрс тогтворгүй болж, уулархаг нутагт хад чулууны нуралт нэмэгдсэн,
    • Арктикийн болон Антарктидийн зарим экосистемд өөрчлөлт орсон, тухайлбал далайн мөсний биомасс өөрчлөгдсөн, идэш тэжээлийн нарийн хамааралтай махчин амьтад өсч байгаа зэрэг болно.
    • Өсөн нэмэгдэж буй баримт, нотолгоонд үндэслэн ус зүйн системд дараах өөрчлөлтүүд гарч буй нь их үнэмшилтэй, улам тодорхой болж байна. Үүнд:
    • мөнх, цас мөснөөс эхтэй олон голуудын урсац нэмэгдэж, хаврын шар усны үерийн их өнгөрөлт эрт ажиглагдах болсон,
    • олон бүс нутагт нуурын болон голын ус халж, дулааны горим болон усны чанарт өөрчлөлт гарч байна.
  • Эх газрын биологийн систем сүүлийн үеийн уур амьсгалын дулааралтын нөлөөнд хүчтэй өртөх болсныг амьтан, ургамлын олон төрөл, зүйлд гарч буй өөрчлөлт гэрчилж байгаа нь маш их үнэмшилтэй байна. Үүнд:
    • мод цэцэглэх, шувууны нүүдэл эхлэх, шувууд өндгөө дарах зэрэг хаврын улиралд болдог олон үйл явдал харьцангуй эрт эхэлж байна,
    • ургамлын болон амьтны төрөл зүйлсийн нутаглах хил хязгаар хойшлон туйл руу шилжиж байна.
  • 1980-иад оны эхээр төлөвшсөн хиймэл дагуулын хэмжилтийн мэдээ, судалгаанаас үзэхэд сүүлийн үеийн уур амьсгалын дулааралттаас шалтгаалж ургамал хавар эрт “ногоорох”, улмаар ургамлын ургалтын хугацаа уртсах хандлага их үнэмшилтэй болж байна.
  • Усан бүрхэвчийн температур нэмэгдсэнтэй уялдаж далай тэнгис болон цэнгэг усны биологийн системд болон мөсөн бүрхэвч, давсжилт, хүчилтөрөгчийн хангамж болон усны эргэлт, солилцоонд тодорхой өөрчлөлтүүд гарч байгаа нь их үнэмшилтэй болохыг шинээр хийгдэж байгаа нарийвчилсан судалгааны дүн харуулж байна. Тухайлбал:
    • өндөр өргөрөгийн далай тэнгисийн элдэв организм, хөвүүр ургамал, амьтад, загасны төрөл зүйл, тоо хэмжээнд өөрчлөлт гарч, тархацын шилжилт, нүүдэл болж байна,
    • гол мөрний загасны тоо хэмжээ, төрөл зүйл, тархацад өөрчлөлт гарч, нүүдэл шилжилт нь эрт явагдах болсон байна.
  • Хүний үйл ажиллагааны улмаас ялгарах нүүрстөрөгчийг далай тэнгис шингээх болсон үе буюу 1750-иад оноос хойш далай тэнгисийн ус илүү хүчиллэг болж, pH –ийн хэмжээ нь 0.1 нэгжээр буурчээ.

1970-иад оноос хойшхи ажиглалт, хэмжилтийн мэдээг ашиглан дэлхийн хэмжээнд хийсэн дүн шинжилгээнээс үзэхэд хүний үйл ажиллагаатай холбоотой дулаарал физик болон биологийн олон системд илт нөлөө үзүүлсэн болох нь тогтоогдоод байна.

  • Өнгөрсөн 5 жилд хүний үйл ажиллагаанаас шалтгаалсан дулааралтай холбоотойгоор физик, биологийн олон системд гарч байгаа өөрчлөлтүүдийг харуулсан баримтууд хангалттай хуримтлагдаад байна. Дээрх дүгнэлтийг баталгаажуулсан дараах 4 бүлэг нотолгоог энд дурьдаж болох юм. Үүнд:
    • XX дугаар зууны дунд үеэс эхлэн ажиглагдсан агаарын дундаж температурын дэлхийн дундаж өсөлтийн ихэнх хэсэг нь хүний үйл ажиллагаанаас үүссэн хүлэмжийн хийн агууламж нэмэгдсэнээс шалтгаалсан нь өндөр үнэмшилтэй гэж Ажлын I хэсгийн тайланд дүгнэсэн буй.
    • Физик, биологийн олон системд тодорхой өөрчлөлт гарсныг 75 судалгааны хүрээнд хуримтлагдсан 29,000 гаруй ажиглалт хэмжилтийн мэдээ нотолж байгаа бөгөөд эдгээрийн 89 хувьд нь гарч буй өөрчлөлтийн цаашдын чиглэл хандлагууд нь дулааралтын эсрэг хариу үйлдэлтэй холбоотой өөрчлөлттэй нийцэж байгаа юм.
    • Температурын болон экосистемийн байгалийн хэлбэлзэл болон хувьслаас шалтгаалан дэлхий дээр онцгой дулаарч буй бүс нутгууд, төрөл бүрийн системд гарч буй дулааралтай холбоотой илэрхий өөрчлөлтүүд өөр хоорондоо орон зай, байршлын хувьд зохицох нь тун их үнэмшилгүй байна.
    • Хүний үйл ажиллагаатай холбоотой дулааралтад физик, биологийн системүүдийн үзүүлэх хариу үйлдэлтэй холбогдох загварчлалын судалгаанууд хийгдсэн байна. Эдгээр судалгаанд ажиглагдсан хариу үйлдлийг загварчлалын үр дүнтэй харьцуулж судлахдаа байгалийн (нарны идэвхжилт, галт уулын дэлбэрэлт) болон хүний үйл ажиллагааны (хүлэмжийн хий, тоосонцор /аэрозоль/) хүчин зүйлүүдийг салгаж үзсэн байна. Байгалийн ба хүний үйл ажиллагааны хүчин зүйлсийг хамтад нь авч үзсэн загварчлалын үр дүн нь ажиглагдсан хариу үйлдлийг зөвхөн байгалийн хүчин зүйлийг тооцсон загвараас хамаагүй сайн тооцож байна.
  • Хүний үйл ажиллагаатай холбоотой дулааралтад системийн хариу үйлдлийн шалтгаан, шинж тэмдгийг бүрэн гүйцэд илрүүлэхэд зарим хязгаарлалт, мэдээ материал, судалгааны ажлын дутмаг байдал нөлөөлж байна. Юуны өмнө дүн шинжилгээ хийсэн судалгаа, тусгайлан авч үзсэн системийн тоо хэмжээ болон газар нутаг хязгаарлагдмал байна. Хоёрдугаарт, температурын байгалийн хувьсал өөрчлөлт нь бүс нутгийн хэмжээнд дэлхийн хэмжээнийхээс илүү эрчимтэй байгаа бөгөөд энэ нь гадны хүчин зүйлсийн нөлөөгөөр бий болох өөрчлөлтийг илрүүлэхэд нөлөөлж байна. Эцэст нь бүсийн хэмжээнд авч үзвэл бусад хүчин зүйлсүүд (газар ашиглалтын өөрчлөлт, бохирдолт, түргэн үржимхий төрөл зүйлүүд) мөн нөлөө үзүүлж байна.

Нийцэн зохицох болон уур амьсгалын бус хүчин зүйлийг ялган тодорхойлоход ихээхэн бэрхшээлтэй байгаа боловч бүс нутгийн шинжтэй уур амьсгалын өөрчлөлтийн хүн нийгмийн болон байгаль орчинд үзүүлж буй бусад нөлөөллийг тодорхойлох явдал яаралтай шийдвэрлэх асуудал мөн.

  • Температурын өсөлттэй холбоотой үр дагаварууд (дунд зэргийн үнэмшилтэй) дараах нөлөөллөөр илэрч байна. Үүнд:
    • Бөмбөрцгийн хойд хагасын өндөр өргөрөгт хөдөө аж ахуй, ойн менежментэнд үзүүлсэн нөлөөлөл нь үр тариаг хавар эрт тариалах, ойн түймэр, хортон шавьж зэрэг нь ойн байгалийн нөхцөл горимыг өөрчилсөн,
    • Европын зарим оронд хэт халуунд цохиулан хүний амь эрсдэх, хойд хагас бөмбөрцгийн дунд ба өндөр өргөрөгийн зарим бүс нутагт халдварт өвчний тархалт, харшлын өвчний тархалт нэмэгдэх зэрэг хүний эрүүл мэндтэй холбоотой зарим асуудал,
    • Арктикийн (цас мөсөн дээр ан хийх, аялах г.м.) болон альпийн бүсийн (өндөр уулын спорт хөгжүүлэх г.м.) үйл ажиллагаа зэрэг болно.
  • Уур амьсгалын сүүлийн үеийн өөрчлөлт, уур амьсгалын хувьсал өөрчлөлт нь байгаль, нийгмийн олон системд нөлөө үзүүлж эхлээд байна. Зарим жишээг дурьдвал:
    • Уулархаг бүс нутагт амьдарч буй хүн ам, суурин газарт уулын мөнх цас, мөс хайлснаас мөстөлийн гаралтай нуур сад тавьж үер үүсгэх аюулын эрсдэл ихэсч байна. Засгийн газрын байгууллагууд зарим газарт далан, ус зайлуулах байгууламж барих зэргээр урьдчилан сэргийлэх хариу арга хэмжээ авч байна.
    • Африкийн Сахелийн бүсэд халуун, хуурай нөхцлийн улмаас ургамлын ургалтын хугацаа богиносож, улмаар ургац алдаж байна. Өмнөд Африкт хуурай улирал уртсан, хур борооны горим алдагдан, нийцэн зохицох арга хэмжээг яаралтай авахад хүргэж байна.
    • Далайн усны түвшин нэмэгдэн, хүний үйл ажиллагааны хүрээ өргөжин тэлэхийн хирээр эрэг орчмын намгархаг газар усанд автаж, олон бүс нутагт эргийн бүс нутгийн үерийн аюул нэмэгдэж байна.

Өргөн хүрээг хамарсан янз бүрийн систем, салбарт илэрч болох ирээдүйн өөрчлөлтийн төлөв байдлын талаарх илүү нарийн мэдээлэл, түүнчлэн өмнөх илтгэлд ороогүй онцлог шинэ мэдээлэл нэгэнт бий болоод байна.

Цэнгэг усны нөөц ба түүний менежмент

Энэ зууны дунд үеээс голуудын дундаж урсацын хэмжээ өндөр өргөрөг, тропикийн зарим чийглэг бүсэд 10-40%-иар нэмэгдэх, дундад өргөргийн зарим хуурай бүс нутаг, тропикийн хуурай бүсэд 10-30 %-иар багасах төлөвтэй байгаа бөгөөд эдгээр нутгийн зарим хэсэгт өнөөдөр ч усаар гачигдах явдалтай тулгараад байна.

Ган гачигт өртөх нутгийн хэмжээ цаашид өргөжин тэлнэ. Эрчимшил ихтэй аадар борооны давтамж нэмэгдэх өндөр магадлалтай байгаагаас үерийн аюул нэмэгдэнэ.

Цаашлаад энэ зуунд мөнх цас, мөстөлд агуулагдаж буй усны нөөц буурч, томоохон уулын системийн хайлсан цас, мөсний усаар хангагдаж байдаг дэлхийн хүн амын зургааны нэгээс их нь амьдарч байгаа бүс нутагт ашиглах боломжтой усны нөөц багасах төлөвтэй байна.

Усны ирээдүйн өөрчлөлт, түүний тодорхой бус байдалтай холбогдож усны салбарт зарим улс орон, бүс нутагт нийцэн зохицох арга хэмжээ, эрсдлийн менежментийн асуудлыг боловсруулж байна.

Экосистем

Уур амьсгалын өөрчлөлт, түүний үр дагаварууд (үер, ган гачиг, түймэр, хортон шавьжийн дэгдэлт, далай ус хүчиллэг болох г.м.) болон дэлхийн хувьсал, өөрчлөлтийн бусад олон нөхцөл шалтгаан (газар ашиглалтын өөрчлөлт, орчны бохирдолт, байгалийн нөөц баялгийн хэт ашиглалт, олборлолт г.м.) хоёрын урьд байгаагүй хам нөлөөлөл нь энэ зуунд байгалийн олон системийн аяндаа зохицох чадавхиас хэтэрч болзошгүй.

Эх газрын экосистем нүүрстөрөгчийг шингээж авах чадавхи энэ зууны дунд үеэс өмнө хамгийн их хэмжээндээ хүрч болзошгүй байгаа бөгөөд харин дараа нь суларч улмаар бүр эсрэг явцтай болох төлөвтэй байна. Энэ нь уур амьсгалын өөрчлөлтийг улам эрчимжүүлж болох юм.

Хэрвээ дэлхийн дундаж температурын өсөлт 1.5-2.5ОС-аас давж гарвал өнөөдрийг хүртэл мэдэгдээд буй ургамал, амьтаны төрөл зүйлийн 20-30 хувь нь сөнөж алга болох эрсдэлд хүрч болзошгүй.

Дэлхийн дундаж температурын өсөлт 1.5-2.5ОС-аас даван, агаар мандал дахь нүүрсхүчлийн хийн агууламж өсөхөд ирээдүйд экосистемийн бүтэц, үүрэг, төрөл зүйлс экологийн харилцан үйлчлэл болон төрөл зүйлсийн газар зүйн тархалтад үлэмж өөрчлөлтийг авчрах болно. Энэхүү өөрчлөлт нь биологийн төрөл зүйл, экосистем, ус, хүнсний хангамжид ихэвчлэн сөрөг нөлөө үзүүлэхээр байна.

Агаар мандал дахь нүүрсхүчлийн хийн агууламжийн өсөлтөөс шалтгаалан далай тэнгисийн ус улам хүчиллэг болж байгаа бөгөөд энэ нь далай тэнгисийн амьд организмууд, тэдгээрийн төрөл зүйлд сөрөг нөлөө үзүүлж байна.

Хүнсний хангамж болон ойн бүтээгдэхүүн

Бүс нутгийн агаарын температур 1-3оС-аар нэмэгдэх үед дундад ба өндөр өргөрөгт үр тарианы ургац (үр тарианы төрөл зүйлээс хамааран өөр өөр хэмжээгээр) алгуур өсөх төлөвтэй боловч агаарын температур дээрх хэмжээнээс давж өсөх үед зарим бүсэд ургац буурна.

Нам өргөрөгт, ялангуяа хуурай улиралтай бүс нутаг, тропикийн бүсэд агаарын температур бага зэрэг өсөхөд (1-2оС) ургац буурах ба энэ нь өлсгөлөнгийн эрсдэлийг нэмэгдүүлнэ.

Агаарын температур дунджаар 1-3оС өсөх үед дэлхийн хэмжээнд хүнсний үйлдвэрлэлийн нөөц нэмэгдэх төлөвтэй боловч агаарын температур цаашид нэмэгдсэн тохиолдолд хүнсний үйлдвэрлэл буурна.

Ган гачиг, үерийн давтамж нэмэгдэж, энэ нь орон нутгийн ургацын хэмжээнд сөргөөр нөлөөлөх ба ялангуяа нам өргөрөгийн улс оронд илүү хүнд тусна.

Тариалалтын хугацаа, сорт, төрөл зүйл өөрчлөгдөх зэргээр нам ба дундад өргөргөөс өндөр өргөрөг рүү чиглэсэн нийцэн зохицох үйл явц явагдаж, дулааралт их биш явагдсан тохиолдолд амуу тарианы ургацын хэмжээг суурь түвшинд нь, эсвэл түүнээс дээш барьж хадгалах боломжтой.

Дэлхийн хэмжээнд уур амьсгал богино ба дунд хугацаагаар өөрчлөгдөх нөхцөлд арилжааны зориулалтын мод бэлтгэлийн хэмжээ дунд зэргээр нэмэгдэх төлөвтэй байна. Гэхдээ энэ хэмжээ дэлхийн янз бүрийн бүс нутагт ихээхэн өөр өөр хэмжээтэй байна.

Усан орчинд болон загасны аж ахуйд тааламжгүй нөлөө үзүүлж буй дэлхийн дулааралт үргэлжлэхийн хэрээр зарим нэр төрлийн загасны олзборлолт, түүний хуваарилалтад бүс нутгийн чанартай өөрчлөлт гарна.

Аж үйлдвэр, хот суурин газар ба нийгэм

Уур амьсгалын өөрчлөлтөөс шалтгаалсан үр ашиг, өртөг зарлагын хэмжээ үйлдвэр, суурин газар, нийгэмд тэдгээрийн байршил, хэмжээнээс хамааран харилцан адилгүй байх болно. Эерэг, сөрөг талыг нийтэд нь авч үзвэл уур амьсгалын өөрчлөлт илүү хүчтэй явагдахын хэрээр бодит нөлөөлөл сөрөг байх хандлагатай байна.

Далай тэнгисийн эрэг орчим, голын үерийн татамд байршдаг, эдийн засаг нь цаг агаар, уур амьсгалаас ихээхэн хамааралтай, байгаль цаг уурын онцгой үзэгдэл, гамшиг элбэг тохиолддог, хотжилт хурдацтай явагдаж буй бүс нутагт аж үйлдвэр, хот суурин газар, хүн ард илүү өртөмтгий байна.

Эрсдэл, аюул ихтэй газар нутагт шигүү суурьшсан ядуучуудын давхарга хамгаас илүү өртөмгий байна. Ядуучуудын дасан зохицох чадавхи, боломж муу, усны нөөц, хүнсний хангамж нь уур амьсгал, байгаль цаг уураас ихээхэн хамааралтай байх хандлага ажиглагдаж байна.

Байгаль цаг уурын гамшигт үзэгдлийн давтамж, эрчимшил нэмэгдэхийн хэрээр түүний нийгэм, эдийн засагт учруулах хохирол, өртөг зардлын хэмжээ ихсэж, ялангуяа гамшигт шууд өртдөг газар нутагт илүү их нэрмэгдэх болно. Уур амьсгалын өөрчлөлтөд шууд өртсөн бүс нутаг эсвэл салбарын нөлөөлөл нь янз бүрийн улдаа холбоо, дам нөлөөгөөр дамжин бусад бүс нутаг, салбарт мөн нөлөөлж байна.

Эрүүл мэнд

Уур амсьгалын өөрчлөлт нийцэн зохицох чадавхи султай олон сая хүний эрүүл мэндэд дараах байдлаар нөлөөлөх төлөвтэй байна. Үүнд:

  • хоол хүнсний хомсдол ихсэж, улмаар өвчин эмгэг ихсэн, хүүхдийн өсөлт хөгжилтөд нөлөөлөх,
  • ган гачиг, түймэр, хүчтэй салхи шуурга, үер, хэт халуун зэргээс үхэл, өвчин, гэмтэл бэртэлт нэмэгдэх,
  • суулгах өвчин ихсэх,
  • уур амсьгалын өөрчлөлтөөс шалтгаалан газрын гадарга орчмын давхарга дахь озоны агууламж нэмэгдснээс болж зүрх судас, амьсгалын замын өвчний давтамж өсөх,
  • зарим халдварт өвчний орон зайн тархалтын хил хязгаар өөрчлөгдөх зэрэг болно.

Сэрүүн бүс нутагт хийсэн зарим судалгаанаас үзэхэд уур амьсгалын өөрчлөлт хүний эрүүл мэндэд зарим эерэг нөлөөлөл үзүүлэх төлөвтэй байна. Тухайлбал хүйтнээс шалтгаалсан үхэл багасна. Гэхдээ дэлхийн дундаж температурын өсөлтийн хүний эрүүл мэндэд үзүүлж буй сөрөг нөлөөлөл нь эерэг нөлөөг давж гарах бөгөөд энэхүү хандлага хөгжиж буй орнуудад илүү илэрнэ.

Уур амьсгалын өөрчлөлтийн хүний эрүүл мэндэд үзүүлж буй эерэг ба сөрөг нөлөөллийн харьцаа газар орны байршлаас хамаарч өөр өөр байх ба энэ харьцаа температур үргэлжлэн өсөх цаг хугацаанаас хамаарч өөрчлөгдөнө. Үүний зэрэгцээ хүмүүсийн эрүүл мэндийг шууд төлөвшүүлэх хүчин зүйлүүд болох боловсрол, нийгмийн эрүүл мэндийг сахих, урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ, дэд бүтэц, эдийн засгийн хөгжил чухал үүрэг гүйцэтгэх болно.

Уур амьсгалын өөрчлөлтийн дэлхийн олон бүс нутагт үзүүлэх ирээдүйн нөлөөллийн талаар илүү нарийн мэдээлэл бүрдэж, түүнчлэн өмнөх үнэлгээнд хамрагдаагүй нутаг орны талаарх мэдээлэл бий болоод байна.

Ази

Гималайн нурууны мөнх цас, мөс хайлснаар үерийн аюул нэмэгдэж, тогтворгүй болсон уулын налуу хажуугаар хад чулууны нуралтын аюул нэмэгдэх бөгөөд энэ нь ойрын 20-30 арван жилд бүс нутгийн усны нөөцөд нөлөөлөх төлөвтэй байна. Үүний өөр нэг үр дагавар бол мөстөл огшин бага болсноор түүнээс эх авсан голуудын урсац буурна.

Уур амьсгалын өөрчлөлтөөс шалтгаалан Төв, Өмнөд, Зүүн ба Зүүн өмнөд Азийн бүс нутагт, ялангуяа томоохон голуудын цэнгэг усны хүрэлцээ багасна. Үүний зэрэгцээ хүн амын өсөлт, амьдралын тансаг түвшний хэрэгцээ, шаардлага өсөн нэмэгдэхийн хэрээр 2050-иад оны үед тэрбум илүү хүн ам усны гачаалд өртөх магадлалтай байна.

Өмнөд, Зүүн ба Зүүн өмнөд Азийн эрэг орчмын нутаг, ялангуяа хүн ам ихээхэн шигүү суурьшсан голын бэлчир нутагт далай тэнгисийн болон голын адаг орчмоор аюул эрс нэмэгдэнэ.

Уур амьсгалын өөрчлөлт Азийн хөгжиж буй олон орны тогтвортой хөгжилд сөргөөр нөлөөлөх төлөвтэй байна. Өөрөөр хэлбэл байгалийн нөөц хомсдож, өндөр хурдацтай өрнөж буй хотжилт, үйлдвэржилт, эдийн засгийн хөгжилтийн улмаас байгаль орчин улам доройтох болно.

XXI зууны дунд үе гэхэд ургамлын ургацын хэмжээ Зүүн ба Зүүн өмнөд Азид 20% хүртэл нэмэгдэх төлөвтэй бол Төв ба Өмнөд Азид 30% хүртэл буурна. Дээр дурьдсан нөхцөл байдлыг хүн амын хэт хурдан өсөлт, хотжилттой уялдуулан авч үзвэл Азийн зарим хөгжиж буй оронд өлсгөлөнгийн аюулын эрсдэл маш өндөр хэвээр байх төлөвтэй.

Даян дэлхийн дулааралтай холбоотой усны нөөцийн өөрчлөлтийн үр дагаварын улмаас үер, гантай холбоотой суулга өвчнөөс шалтгаалсан өвчлөлт, нас баралт Зүүн, Өмнөд ба Зүүн өмнөд Азид өсөх хандлагатай байна. Эрэг орчмын усны температурын нэмэгдсэнээс Өмнөд Азид холерийн тархалт, хор хөнөөл ихэснэ.

Уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудлаарх Засгийн газар хоорондын мэргэжилтний Хорооны Үнэлгээний III илтгэл гарснаас хойшх хугацаанд XXI зууны туршид цаг агаарын зарим онцгой үзэгдлүүд илүү олонтоо давтагдаж, хамрах газар нутаг нь тэлж, урьдахаас эрчимтэй болно гэсэн дүгнэлтийг итгэл үнэмшилтэйгээр хийх боломжтой болж, энэхүү өөрчлөлтийн болзошгүй нөлөөллийн талаар арай өргөн мэдэх боллоо. XXI зууны дунд ба сүүл үеийн тооцоонд үндэслэсэн цаг агаар, уур амьсгалын онцгой үзэгдлийн өөрчлөлтөөс үзүүлж болох нөлөөллийн жишээг доорх хүснэгтэд харуулав. Эдгээрт дасан нийцэн зохицох чадамжийг бий болгох, эсвэл өөрчлөх асуудлыг тооцож үзээгүй болно.

Болзошгүй нөлөөлөл

Үнэлгээний үнэмшил

Сектор тус бүрээр гаргасан болзошгүй гол нөлөөллийн жишээ

ХАА, ой, экосистем

Усны нөөц

Хүний эрүүл мэнд

Үйлдвэр, суурин газар, нийгэм

Ихэнх хуурай газарт дулаарч, сэрүүн өдөр/шөнө цөөрч, халуун өдөр/шөнө олонтоо давтагдана

Бараг гарцаагүйb

Сэрүүн бүсийн ургац өснө; дулаан бүсийн ургац буурна; хортон шавьж их өснө

Цас хайлснаас усны нөөцөд нөлөөлнө; зарим усан хангамжид нөлөөлнө.

Хүйтнээс болж хөлдөж үхэх явдал багасна

Халаалтын хэрэгцээнд зориулсан эрчим хүчний хэрэглээ буурна; хөргөлтийн хэрэгцээ өснө; хотуудын агаарын чанар доройтно; цас, мөсний улмаас тээврийн хэрэгсийн сааталт буурна; өвлийн аялал жуулчлалд нөлөөлнө

Их халуун үе/ дулааны долгионы давтамж ихэнх хуурай газарт нэмэгдэнэ

Маш их үнэмшилтэй

Халууны улмаас дулаан бүс нутагт ургац буурна; түймрийн аюул нэмэгдэнэ

Усны хэрэглээ өснө, усны чанарын асуудал үүснэ.

Халуунаас эрсдэл ихсэнэ, ялангуяа өндөр настан, архаг өвчтэй хүмүүс, нялхас, нийгмээс тусгаарлагдсад

Дулаан бүс нутгийн гэр оронгүй хүмүүсийн амьдралын чанар буурна, өндөр настан, нялхас, ядуучуудад нөлөөлнө

Ширүүн аадар борооны давтагдал нь ихэнхи бүс нутагт ихэснэ

Маш их үнэмшилтэй

Үр тариа гэмтэнэ, хөрс элэгдэнэ, хөрс усаар ханасны улмаас тариалах эрхлэх боломжгүй нутаг талбай ихсэнэ

Гадаргын ба гүний усны чанарт сөрөг нөлөөлнө; усан хангамж доголдож бохирдоно; усны гачаал үүснэ

Амьсгалын замын ба арьсны өвчин, халдварт өвчин, эрүүл мэнд муудах зэргээр, үхлийн эрсдэл өснө

Үерийн улмаас суурин газарт худалдаа, тээвэр, нийгмийн үйл ажиллагаа тасалдана; хот, хөдөөгийн дэд бүтцэд дарамт ихсэнэ, эд хөрөнгийн ихээхэн хохирол гарна

Ганд нэрвэгдэх газар нутаг ихэснэ

Үнэмшилтэй

Газрын доройтно, үр тариа гэмтэнэ ургац алдана; малын үхэл ихэснэ; байгалийн түймрийн эрсдэл ихсэнэ

Усны гачаал ихээхэн газар нутаг хамарна

Ус, хоол хүнс дутагдал эрсдэл өснө; хоол тэжээлийн дутагдлын эрсдэл ихсэнэ; ус, хүнс тээвэрлэлтээс үүдэх өвчлөл ихэснэ

Суурин газар, үйлдвэр, нийгмийн амьдралд усны гачаал үүснэ; усан цахилгаан станцын үйлдвэрлэл багасна; хүн амын шилжилт хөдөлгөөн ихсэнэ

Халуун бүсийн эрчимтэй циклоны үйлчлэл өснө

үнэмшилтэй

Үр тариа гэмтэнэ, мод булгарч гэмтэнэ, шүрэн арал хад хясаа гэмтэнэ

цахилгаан тасарснаас нийтийн усан хангамж доголдоно

эрүүл мэнд муудах, үхлийн эрсдэл өснө; ус, хүнс тээвэрлэлтээс үүдэх өвчний эрсдэл ихэснэ; бэртлийн дараах хүндрэл үүснэ

Хүчтэй салхи, үерээс хохирол гарна; эмзэг нутгийг хамарсан эрсдлийн хувийн хэвшлийн даатгал багасана; хүн амын шилжилт нэмэгдэнэ, эд хөрөнгийн хохирол гарна.

Далайн түвшин огцом ихсэх тохиолдол өснө /цунамийг оруулаагүй/c

үнэмшилтэйd

Голын адаг орчмын цэвэр усны ба услалтын системийн ус давслаг болно.

давстай устай холилдсоноос цэвэр ус багасана.

Үерт автснаас эрүүл мэнд муудах, үхлийн эрсдэл нэмэгдэх, эрүүл мэндийн шалтгаанаар шилжилт хөдөлгөөн үүснэ.

Газар ашиглалтыг дахин сэргээх өртөг, эргийн хамгаалалтын өртөг нэмэгдэх, дэд бүтэц, хүн амын шилжилт үүсэх, мөн халуун бүсийн циклоны уршгийг энд адилтгана.

Зарим томоохон нутгийг хамарсан уур амьсгалын өөрчлөлт нь асар их хүчтэй нөлөөллийг, ялангуяа XXI зуун дууссаны дараа бий болгоно.

Гренланд болон баруун Антарктидийн мөсөн давхаргын хайлалтаас үүдэх томоохон үр дагавар бол эргийн газар нутагт далайн түвшин дээшилж эргийн шугам, экосистемд томоохон өөрчлөлтүүд гарч, томоохон голын адаг, нам дор газрууд усанд автах аюул үүснэ. Хүн амыг нүүлгэн шилжүүлэх, дэд бүтэц, эдийн засгийн үйл ажиллагаа явуулах нь илүү их зардал шаардсан тулгамдсан асуудал болно.

Уур амьсгалын загваруудын тооцооны үр дүнгээс үзвэл XXI зуунд Хойд Атлантын дээд, доод өргөрөгийн хоорондох далайн урсгал /уртрагийн/ үлэмж хэмжээний гэнэтийн өөрчлөлтөнд орохгүй гэдэг нь илэрхий байна. Энэ зуунд далайн уртрагийн дагуух урсгал онц сулрахгүй гэдэг нь маш их үнэмшилтэй, харин Атлант, Европ тивийн температур дэлхийн дулааралтай холбоотой өсөхийг тооцсны үр дүн харуулж байна. Далайн уртрагийн дагуух урсгалын байнгын өөрчлөлт, том газар нутгийг хамарсан нөлөөлөл нь тэнгисийн экосистем, эргийн үйлдвэрлэл, загас агнуур, далайн усан дахь нүүрсхүчлийн хий болон хүчилтөрөгчийн агууламж, эх газрын ургамал зэрэгт өөрчлөлт оруулж болзошгүй юм.

Уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөлөл бүс нутгуудаар ялгаатай байх бөгөөд өнөө үед нэгтгэн үзээгүй байгаа тэдгээр нөлөөлөл нь дэлхийн температур цаг хугацаагаар өсөхийн хирээр шаардагдах жилийн нийт зардлын хэмжээнд нөлөөлөх маш өндөр магадлалтай байна.

Дэлхийн дундаж температур 1990 оны түвшнээс 1-3oC буюу түүнээс бага хэмжээгээр өсөхөд үзүүлэх нөлөөлөл нь зарим газар нутаг, зарим секторын үйлдвэрлэл, өртөг зардалд ашигтай байж болно. Тухайлбал, нам өргөрөг болон туйлын бүсэд температурын бага хэмжээний өсөлт ашигтай байх болно. Гэвч температур 2-3oC буюу түүнээс ихээр өсөхөд бүс нутаг бүрт нийт үр ашгийн бууралт, өртөг зардлын өсөлтийг бий болгох нь зайлшгүй. Дулаарал 4oC байхад хөгжиж буй орнууд илүү их хохирлыг амсах бөгөөд дэлхийн дундаж хохирлын хэмжээ нь ДНБ-ний 1-5% хүрнэ.

Уур амьсгалын өөрчлөлтөнд нийцэн зохицох

Өнгөрсөн болон ирээдүйн уур амьсгалын өөрчлөлтөд нийцэн зохицох байдал зарим талаар өнөө үед ажиглагдаж байгаа ч энэ нь хязгаарлагдмал байна.

Уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудлаарх Засгийн газар хоорондын мэргэжилтний Хорооны Үнэлгээний III илтгэлээс хойш уур амьсгалын өнгөрсөн хугацаанд ажиглагдсан болон урьдчилан тооцоолсон ирээдүйн өөрчлөлтөд нийцэн зохицох хүний үйл ажиллагаа бодитойгоор өсөн нэмэгдэж байна. Жишээлбэл, Канадын Эвсэлийн гүүр, Малдив, Нидерландын эргийн хамгаалалтын дэд бүтцийн төслийн дизайн хийхэд уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөг тусгажээ. Өөр жишээ дурьдвал, Балбад үер тохиолдоход мөсөн нуураас урьдчилан сэргийлдэг, Австралид усны менежментийн бодлого, хэтийн төлөвлөгөө хийсэн, Европын зарим оронд Засгийн газар их халууны эсрэг хариу арга хэмжээ авч байна.

Нэгэнт өнгөрсөн үеийн хүлэмжийн хийн ялгаралтын улмаас бий болсон дулаарлын нөлөөллийн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд нийцэн зохицох асуудал чухал болж байна.

Агаар мандал дахь хүлэмжийн хийн агууламжийг 2000 оны түвшинд хадгалан үлдэж чадсан ч гэсэн өнгөрсөн үед үүссэн хүлэмжийн хийн хуримтлалын улмаас бий болох дэлхийн дулааралтаас зайлж чадахгүй (1980-1999 онтой харьцуулахад энэ зууны төгсгөл гэхэд 0.6оС-аас ихээр дулаарах болно). Ямар нэг байдлаар дасан зохицох боломжтой бөгөөд тохирох хариу үйлдэл үзүүлж чадах нөлөөллүүд бас байна.

Нийцэн зохицох арга хэмжээний сонголтууд их байгаа боловч уур амьсгалын ирээдүйн өөрчлөлтөд өртөх байдлыг бууруулахад эдүгээ тохиолдож байгаагаас илүү өргөн цар хүрээтэй нийцэн зохицох арга хэмжээ шаардагдана. Энд элдэв саад бэрхшээлүүд, хязгаарлалт, өндөр үнэ өртөг зэрэг бэрхшээл тохиолдож байгаа бөгөөд эдгээр асуудал нь бүрэн танигдаагүй байна.

Дэлхийн дундаж температур өсөхийн хэрээр түүний нөлөөлөл мөн цаашид улам нэмэгдэнэ. Өнгөрсөн хугацаанд уур амьсгалын өөрчлөлтийн эрт илэрсэн олон нөлөөлөлд дасан зохицох арга хэмжээ авснаар үр ашигтайгаар шийдвэрлэж чадах боловч цаашид уур амьсгалын өөрчлөлт улам ихсэхэд амжилттайгаар нийцэн зохицох сонголтууд хомсдож, шаардагдах үнэ өртөг өсөх болно. Үр ашигтай нийцэн зохицох арга хэмжээнүүд нь онцлог нөхцөл байдал, газарзүй, уур амьсгалын эрсдлийн хүчин зүйлүүд болон бүтэц, зохион байгуулалт, бодлогын болон санхүүгийн саад бэрхшээлээс ихээхэн хамаарч байгаа учраас өнөө үед бидэнд нийцэн зохицох арга хэмжээний хязгаарлалтын тухай болон шаардагдах үнэ өртгийн тухай тодорхой болсон дүр зураг алга байна.

Хүний нийгэмд байж болох боломжит нийцэн зохицох хувилбаруудын цар хүрээ их өргөн байна. Энэ нь цэвэр технологиос (далайн хамгаалалт г.м) эхлээд аливаа үйлдлээр (шинэ хүнс, алжаал тайлах сонголтууд г.м) дамжин удирдлага (шинэ фермийн арга туршлага г.м), улс төрийн (төлөвлөлтийн зохицуулалт г.м) хүрээг хамаарна. Ихэнх технологи, стратеги мэдэгдэж байгаа, тэдгээр нь зарим хөгжилтэй оронд боловсрогдоод байгаа боловч эрсдэлийг бүрэн багасгахад нийцэн зохицох хувилбарууд хэр үр ашигтай болох тухай, ялангуяа дулаарал хүчтэй явагдах үеийн нөлөөллийн түвшин эмзэг бүлгийн хувьд ямар байх зэрэг асуудал одоогоор нийтлэгдсэн ном, хэвлэлд тодорхой тусгагдаагүй байна. Дасан зохицох арга хэмжээг хэрэгжүүлэхэд байгаль орчин, эдийн засаг, нийгэм, мэдээлэл, аливаа үйлдлийн томоохон саад бэрхшээл байсаар байна. Хөгжиж буй орнуудын хувьд, хөрөнгө санхүүгийн боломжоос гадна нийцэн зохицох чадамж бий болгох нь чухал юм.

Уур амьсгалын ирээдүйн өөрчлөлтийн бүх л нөлөөллийг нийцэн зохицох арга хэмжээ дангаараа даваж чадахгүй, ялангуяа ихэнхи нөлөөллийн хэмжээ өсөх учраас удаан хугацаанд ч даван гарахааргүй байдалтай байна.

Уур амьсгалын өөрчлөлтөд өртөх эмзэг байдал бусад дарамтын хавсарсан нөлөөгөөр улам дордож болзошгүй.

Уур амьсгалын бус дарамтууд нь тэсвэрлэх чадварыг бууруулах замаар уур амьсгалын өөрчлөлтөнд эмзэг байдлыг нэмэгдүүлж, байгалийн нөөцийг ашиглах өрсөлдөөн нь түүний хомсдолыг бий болгож, нийцэн зохицох чадавхийг бууруулна. Жишээлбэл, шүрэн арал, хад хясаад үзүүлэх одоогийн дарамтуудад далайн бохирдол, газар тариалангаас урсан орох химийн бохирдол, түүнчлэн усны температур болон далайн хүчиллэг ихсэх зэргийг оруулж болно. Эмзэг бүс нутгуудад үлэмж олон дарамтууд нүүрлэж, эдгээр нь бүс нутгуудын өртөх байдал болон эмзэг мэдрэмтгий байдал, улмаар нийцэн зохицох чадамжид нь нөлөөлнө. Эдгээр дарамтыг одоогийн уур амьсгалын аюул гамшиг, ядуурал, байгалийн нөөцийг тэгш бусаар эзэмших, хүнсний баталгаагүй байдал, эдийн засгийн даяарчлагдах хандлага, зөрчилдөөн, халдварт өвчний тохиолдол тухайлбал, ДОХ, БЗХӨ зэрэг хүчин зүйл улам нэмэгдүүлж байна. Нийцэн зохицох арга хэмжээнүүдийг уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг хариу үйлдэл болгож дангаар хэрэгжүүлэхээс гадна усны нөөцийн менежмент, эргийн хамгаалалт, эрсдлийг бууруулах стратегийн хүрээнд нэгдмэл байдлаар авч хэрэгжүүлэх боломжтой.

Ирээдүйн эмзэг байдал нь зөвхөн уур амьсгалын өөрчлөлт төдийгүй хөгжлийн чиг хандлагаас хамаарна.

Уур амьсгалын ирээдүйн нөлөөллүүд нь баримжаалсан хөгжлийн төлөвөөс хамаарч ихээхэн өөр өөр байдалтай байгааг судалгаанууд харуулж байна. Жишээлбэл, янз бүрийн хувилбаруудаар авсан бүс нутгийн хүн ам, орлого, технологийн хөгжлийн түвшин нь маш их ялгаатай гарч байгаа бөгөөд эдгээр нь уур амьсгалын өөрчлөлтөнд өртөх эмзэг байдлын түвшний нэг хүчтэй тодорхойлогч юм.

Уур амьсгалын өөрчлөлтөөс хүнсний хангамж, эрэг орчмын нутгийн үерийн эрсдэл, усны гачаалд үзүүлэх уур амьсгалын өөрчлөлтийн дэлхий нийтийн нөлөөллийн өнөөгийн олон тооны судалгаанд хөгжлийн А2 төрлийн (харьцангуй доогуур орлоготой, хүн амын өсөлт ихтэй) хувилбараар тооцоолсон уур амьсгалын өөрчлөлтөнд нэрвэгдэх хүмүүсийн тоо бусад төрлөөр тооцоолсноос үлэмж их гарсан байна. Энэ их зөрөөтэй байдал нь уур амьсгалын өөрчлөлтийн ялгаагаар бус, харин эмзэг байдлын ялгаагаар тайлбарлагдана.

Тогтвортой хөгжил нь уур амьсгалын өөрчлөлтөд өртөх эмзэг байдлыг бууруулах бөгөөд тогтвортой хөгжлийн зорилтод хүрэх үндэсний боломжид уур амьсгалын өөрчлөлт саад учруулна.

Тогтвортой хөгжил нь нийцэн зохицох чадамжийг нэмэгдүүлэх, тэсвэрлэх чадварыг дээшлүүлэх замаар уур амьсгалын өөрчлөлтөд өртөх эмзэг байдлыг бууруулна. Өнөө үед, тууштай дэмжигдсэн хэдхэн төлөвлөгөөнд уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөллийг тооцсон зохицуулалт буюу тохирсон нийцэн зохицох чадамжийг оруулаад байна.

Нөгөө талаас, уур амьсгалын өөрчлөлт нь таагүй нөлөөллийг шууд ихэсгэх эсвэл нийцэн зохицох чадамжийг шууд бусаар сулруулахын аль нэгээр дамжин тогтвортой хөгжилд чиглэсэн хөгжлийн хурд явцыг сааруулж магадгүй юм. Ийм санаа энэ илтгэлийн тогтвортой хөгжлийн үр дагаварыг хэлэлцсэн хэсэг, бүс нутгийн үнэлгээнд тодорхой туссан болно.

Мянганы хөгжлийн зорилтууд (MDGs) бол тогтвортой хөгжилд чиглэсэн хөгжлийн нэг хэмжүүр юм. Дараагийн хагас зуун жилд, уур амьсгалын өөрчлөлт Мянганы хөгжлийн зорилтуудад хүрэхэд саад учруулж болзошгүй юм.

Хохирол, эрсдлийг бууруулах арга хэмжээний үр дүнд олон төрлийн нөлөөллөөс зайлсхийж, түүнийг бууруулан, саатуулж болно.

Цөөн тооны нөлөөллийн үнэлгээгээр цаашдаа агаар мандал дахь хүлэмжийн хийг тогтвортой байлгах хувилбар гаргаад байна. Хэдий тийм ч эдгээр судалгаанууд ирээдүйн уур амьсгалын тодорхой бус байдлыг бүрэн тооцоогүй мөртлөө хохирлоос зайлсхийх боломжийг харуулсан, эсвэл эмзэг байдлыг болон хүлэмжийн хийн ялгаралтыг багасгах өөр өөр тооцоогоор эрсдлийг бууруулсан үр дүн гаргаж байгаа юм.

Нийцэн зохицох, хохирлыг бууруулах арга хэмжээнүүдийн аливаа үлгэрчилсэн загвар уур амьсгалын өөрчлөлттэй холбоотой эрсдлийг багасгана.

Ялангуяа ойрын хугацаанд нөлөөллийг шийдэхэд чиглэсэн нийцэн зохицох боломжийг бий болгож байгаа, учирч болох хохирлыг бууруулах хамгийн хатуу чанд, нарийн арга хэмжээ ч гэсэн ирэх хэдэн арван жилдээ уур амьсгалын өөрчлөлтийн цаашдын нөлөөллийг зайлуулж чадахгүй юм.

Уур амьсгалын өөрчлөлтийн учруулах хохирлыг багасгах арга хэмжээ авахгүй байх нь удаан хугацаанд байгалийн болоод хүн төрөлхтний зохицуулж чадах тогтолцооны нийцэн зохицох боломж алдагдаж магадгүй юм.

Энэ санаа нь хохирлыг бууруулах арга хэмжээ, нийцэн зохицохуй, технологийн хөгжил (хохирлыг бууруулах арга хэмжээ ба нийцэн зохицохуйг хоёуланг нь нэмэгдүүлэх), судалгаа шинжилгээ (уур амьсгалын судалгаа, нөлөөлөл, хохирлыг бууруулах арга хэмжээ, нийцэн зохицохуйд чиглэсэн) зэргийг багтаасан стратегийн үлгэрчилсэн нэг загвар, эсвэл бусад олон төрлийн загварын ач холбогдлыг харуулж байгаа юм. Ийм үлгэрчилсэн загварууд хөгжилд суурилсан хүрэх зам, хандлага бүхий бодлогууд, хувь хүн иргэдээс, үндэсний төр засаг, олон улсын байгууллагууд хүртэлх бүх түвшний үйл ажиллагааг хамарна.

Нийцэн зохицох чадавхыг нэмэгдүүлэх нэг арга бол төлөвлөгөө боловсруулахад уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөллийн асуудлыг харгалзан үзэх явдал юм. Жишээлбэл:

  • газар ашиглалтын төлөвлөгөө ба дэд бүтцийн загварт нийцэн зохицох арга хэмжээг оруулах,
  • гамшгийн эрсдлийг бууруулах стратегид эмзэг байдлыг багасгах арга хэмжээг оруулах зэрэг байж болно.

Гуравдугаар ажлын хэсэг: Хүлэмжийн хий, тэдгээрийг бууруулах асуудал

Дэлхийн хүлэмжийн хийн ялгаралт (ХХЯ) нь аж үйлдвэржилтийн өмнөх үеэс хойш өссөн бөгөөд 1970-аас 2004 оны хооронд 70%-иар нэмэгдсэн байна

Одоогийн уур амьсгалын өөрчлөлтийг сааруулах бодлого болон тогтвортой хөгжлийн үйл ажиллагаанаас үзэхэд дэлхийн ХХЯ нь ойрын хэдэн арван жилд нэмэгдсээр байх төлөвтэй байна.

Хүлэмжийн хийн ялгаралтын хувилбаруудын Тусгай илтгэл (SRES) гарсанаас хойш хэвлэгдсэн ялгаралтын үндсэн суурь хувилбарууд нь хэмжээгээрээ SRES-д тодорхойлсон хэмжээтэй харьцуулахуйц байгаа юм.

Дэлхий нийтийн хүлэмжийн хийн ялгаралтыг ойрын хэдэн арван жилд бууруулах эдийн засгийн хангалттай боломж байна гэдгийг “доороос-дээшээ” болон “дээрээс-доошоо” чиглэлийн судалгаа харуулж байгаа бөгөөд дэлхий дэлхийн хүлэмжийн хийн ялгаралтын тооцоолсон өсөлтийг багасгах буюу эсвэл одоогийн түвшингээс доогуур хэмжээнд хүртэл бууруулж чадна.

Хүснэгт: Салбар тус бүрээр харуулсан ХХЯ-ыг бууруулах үндсэн технологи ба практик үйл ажиллагаа.

Салбар

Одоо ашиглаж байгаа ХХЯ-ыг бууруулах үндсэн технологи, практик үйл ажиллагаа

2030 оноос өмнө нэвтрүүлэхээр төлөвлөж байгаа ХХЯ-ыг бууруулах үндсэн технологи, практик үйл ажиллагаа

Эрчим хүчний хангамж

Хангамж ба хуваарилалтын үр ашгийг дээшлүүлэх; нүүрнээс хий рүү шилжих; цөмийн эрчим хүч; сэргээгдэх эрчим хүч ба дулаан (ус, нар, салхи, газрын гүний дулаан ба биоэнерги); дулаан цахилгаан хослосон үйлдвэрлэл; нүүрсхүчлийн хийг хурааж, хадгалах (жишээ нь, байгалийн хийнээс гарсан СО2-ыг хадгалах г.м)

Байгалийн хий, биомасс ба нүүрсээр ажилладаг цахилгаан үйлдвэрлэгч тоноглолуудаас гарах нүүрсхүчлийн хийг хурааж, хадгалах; дэвшилтэт цөмийн ба сэргээгдэх эрчим хүч, түүний дотор далайн түрэлтийн болон давалгааны эрчим хүч; нарны эрчим хүч ашиглах

Тээвэр

Түлшний хэмнэлттэй тээврийн хэрэгсэл; гибрид машин; цэвэр дизелийн машин; био-түлш; авто замаас төмөр зам болон нийтийн тээврийн системд шилжих, моторгүй тээвэр (дугуй, явган алхах); газар ашиглалт ба тээвэр төлөвлөлт

Биотүлшний хоёрдахь үе; өндөр үр ашигтай агаарын хөлөг; илүү чадал ба цэнэг /цахилгаан / хураагуур бүхий дэвшилтэт цахилгаан болон гибрид тээврийн хэрэгслүүд

Барилга

Үр ашигтай гэрэлтүүлэг ба байгалийн гэрэл; цахилгаан, дулаан ба хөргөлтийн хэмнэлттэй хэрэгслүүд; хоолны сайжруулсан зуух; сайжруулсан дулаалга; нарны халаалт ба хөргөлтийн идэвхитэй болон идэвхигүй хийцүүд; хөргөлтийн нөөц шингэнүүд; фторжуулсан хийг сэргээн эргүүлэн ашиглах

Хяналт тавих боломжтой ухаалаг тоолуур зэрэг технологийг хэрэглэсэн барилгын нэгдмэл загвар, барилгад нарны зайн эрчим хүчийг ашиглах

Аж үйлдвэр

Цахилгаан тоноглолын үр ашигтай хэрэглээ; цахилгаан ба дулааныг эргүүлэн ашиглах; материалыг дахин ашиглах ба орлуулах; СО2 –бус хийн ялгарлыг хянах ба технологийн тусгай процессууд

Эрчим хүчний үр ашгийг дээшлүүлэх дэвшилттэй технологи, цемент, аммиак ба ган үйлдвэрлэлийн үед нүүрсхүчлийн хийг хураах, хадгалах, хөнгөн цагаан үйлдвэрлэлд инертийн электродийг хэрэглэх

Хөдөө аж ахуй

Хөрсний нүүрстөрөгчийн хадгалалтыг нэмэгдүүлэхийн тулд тариалангийн болон бэлчээрийн газрын менежментийг сайжруулах; намгархаг болон эвдэрсэн газрыг сэргээх; цагаан будаа тариалах арга барилыг сайжруулж, СН4-ийн ялгарлыг бууруулахад малын ялгадсын менежментийг нэвтрүүлэх; N2O-ийн ялгарлыг бууруулах үүднээс азотын бордооны технологийг сайжруулах; хатуу түлшийг орлуулах эрчим хүчний таримал, эрчим хүчний үр ашгийг нэмэгдүүлэх

Ургац хураалтыг нэмэгдүүлэх

Ой мод

Ойжуулах, ойг нөхөн сэргээх, ойн менежмент, ой устгахыг багасгах, модон бүтээгдхүүний менежмент, хатуу түлшийг орлуулах биоэнергийг гаргаж авахад ойн бүтээгдхүүнийг ашиглах

Биомассын бүтээмж ба нүүрстөрөгчийг хураахын тулд модны төрөл зүйлийг нэмэгдүүлэх. Ургамал ба хөрсний нүүрстөрөгчийн шинжилгээ ба газар ашиглалтын байдлыг хянах алсын зайн мэдрэгчийг сайжруулах

Хаягдлын менежмент

Хог хаягдлаас метан гаргах; хаягдал шатааж эрчим хүч гаргах, органик хаягдалыг цуглуулах, бохир усыг цэвэрлэх, хаягдлыг бууруулж, эргүүлэн ашиглах

СН4-ийн исэлдэлтийг оновчтой болгохын тулд био-бүтээлт ба био-шүүгчийг хэрэглэх

ХХЯ-ын өөрчлөлтийн муруйг агаар мандал дахь хүлэмжийн хийн агууламжийг 445-710 ppm СО2-экв орчимд тогтворжуулах зорилготой холбогдон 2030 он гэхэд олон төрлийн хийн ялгаралтыг бууруулах макро-эдийн засгийн зардлуудыг үндсэн суурь нөхцөлтэй харьцуулсан бага хэмжээний өсөлт болон дэлхийн ҮНБ-ий 3%-ийн бууралтын хооронд байхаар тооцсон болно. Гэхдээ бүс нутгийн зардлууд нь дэлхийн дунджаас нэлээд зөрж магадгүй

Бүх салбарын хувьд амьдралын хэв маягт гарах өөрчлөлт нь уур амьсгалын өөрчлөлтийг зөөлрүүлэхэд хувь нэмрээ оруулна. Удирдлагын дадал туршлага нь мөн эерэг нөлөө гүйцэтгэх болно.

Судалгаанууд нь төрөл бүрийн арга зүйг ашигладаг ч нийт судалгаанд хамрагдсан бүх бүс нутагт ХХЯ-ыг багасган ойрын хугацаанд агаарын бохирдлыг бууруулснаар эрүүл мэндийн салбарт гарах үр ашиг нь үлэмж хэмжээтэй байх ба бууруулах зардлын нэлээдгүй хэсгийг нөхөж болох юм

Хэдийгээр нүүрстөрөгчийн алдагдлын хэмжээ нь тодорхойгүй хэвээр үлдэж байгаа боловч, уур амьсгалын конвенцийн Хавсралт I-ын орнууд дэлхийн эдийн засаг болон ХХЯ-д нөлөөлөхүйц арга хэмжээ авч болохыг Үнэлгээний III илтгэлээс хойш хэвлэгдсэн ном зохиолууд баталгаажуулж байна.

Хөгжиж буй орнууд дахь эрчим хүчний шинэ дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалт, хөгжингүй орнуудын эрчим хүчний дэд бүтцийн шинэчлэл, эрчим хүчний аюулгүй байдлыг дэмжих бодлого зэрэг нь олонхи тохиолдолд суурь нөхцлийн хувилбартай харьцуулахад ХХЯ-ыг бууруулах боломжийг олгож байна. Нэмэлт дам үр ашиг нь тухайн орны онцлогоос хамаарах боловч голдуу агаарын бохирдлыг бууруулах, худалдааны өсөлтийн тэнцвэржилт, хөдөө орон нутагт орчин үеийн эрчим хүчний үйлчилгээг хүргэх болон ажлын байр нэмэгдүүлэх болно.

Тээврийн салбарын хувьд ХХЯ-ыг бууруулах олон хувилбар байдаг боловч энэ салбар дахь өсөлттэй зөрчилдөж байна. Ялгаралтыг бууруулах хувилбарууд нь хэрэглэгчдийн давуу эрх, бодлого зохицуулалтын дутагдал зэрэг олон бэрхшээлтэй тулгарна.

Шинэ болон хуучин барилгын эрчим хүчний үр ашгийг дээшлүүлэх хувилбарууд нь эдийн засгийн цэвэр үр ашгийн хамт СО2-ын ялгаралтыг үлэмж хэмжээгээр бууруулна. Энэхүү боломжийг ашиглахад олон бэрхшээл байгаа ч мөн дагалдах үр ашиг нь их юм.

Аж үйлдвэрийн салбар дахь эдийн засгийн бололцоо нь эрчим хүчний хэрэглээ ихтэй үйлдвэрүүдэд байдаг. Одоо байгаа ялгаралтыг бууруулах хувилбаруудыг хөгжингүй болон хөгжиж байгаа орнуудын аль аль нь бүрэн ашиглаж чадахгүй байна.

Хөдөө аж ахуйн салбарын үйл ажиллагаа нь бага зардлаар хөрсний нүүрстөрөгч шингээлтийг нэмэгдүүлэх, ХХЯ-ыг бууруулах болон эрчим хүчний хэрэглээнд биомассын түүхий эдийг ашиглах зэргээр үлэмж хувь нэмэр оруулах боломжтой.

Ой модтой холбоотой ялгаралтыг бууруулах үйл ажиллагаа нь эх үүсвэрүүдээс гарч байгаа хүлэмжийн хийн ялгарлыг үлэмж бууруулж, СО2-ыг бага зардлаар шингээж, улмаар тогтвортой хөгжил болон дасан зохицох явдлыг түргэсгэх болно.

Хэрэглээний дараахь хаягдал нь дэлхийн ХХЯ-д бага хувь (<5%) эзлэх боловч бага зардлаар ХХЯ-ыг бууруулах болон тогтвортой хөгжлийг дэмжихэд эерэг нөлөө үзүүлэх болно.

Агаар мандлаас СО2-ыг шууд зайлуулахын тулд далайг бордох арга болон агаар мандлын дээд давхаргад тусгай материал оруулах замаар нарны цацрагийг барих зэрэг гео-инженерийн арга хэрэглэх хувилбар нь онолын хувьд батлагдаагүй хэвээр байгаа бөгөөд ямар дагалдах үр дагавартай болох нь тодорхойгүй байгаа тул эрсдэл ихтэй байна. Эдгээр аргуудын зардлыг найдвартай тооцсон материал хэвлэгдээгүй байна.

Ялгаралтын урт хугацааны бууруулалт (2030 оноос цааш)

Одоогийн байгаа болон ойрын хэдэн арван жилд зах зээлд нэвтрэх болон шинэ технологиудыг хэрэгжүүлсэнээр тогтоосон тогтворжилтын түвшний хязгаарт хүрч болно. Үүний тулд тохиромжтой, үр ашигтай технологийг боловсруулан, бусад орнуудад дамжуулж, нэвтрүүлэн түүнтэй холбоотой саад бэрхшээлийг даван туулах болно гэж урьдчилан тооцсон байна.

2050 онд СО2-экв-ийг 710-аас 445 ppm-ийн хооронд тогтворжуулах үүднээс олон төрлийн хүлэмжийн хийг бууруулахад зориулах макро-эдийн засгийн дундаж зардал нь дэлхийн ДНБ-ийг 1%-иас 5.5% хооронд бууруулна. Тодорхой улс орон болон салбарын хувьд зардлууд нь дэлхийн дунджаас үлэмж зөрнө.

Урт хугацааны туршид ХХЯ-ыг бууруулах тохиромжтой түвшингийн талаар шийдвэр гаргах нь эрсдэлийн менежментийн асуудал бөгөөд энэ нь бууруулах болон нийцэн зохицох явцыг агуулдаг. Энд уур амьсгалын өөрчлөлтөөс гарах бодит болон дам хор уршиг, дагалдах үр ашиг, тогтвортой байдал, хөрөнгө болон эрсдэл зэргийг тооцох хэрэгтэй. Хүлэмжийн хийг бууруулах цар хүрээ ба цаг хугацааны сонголт нь ялгаралтыг одоогийн хурдтай бууруулахад гарах эдийн засгийн зардал болон дунд ба урт хугацааны эрсдлийн хоорондох тэнцвэрийг барихад оршино.

Уур амьсгалын өөрчлөлтийг сааруулах бодлого, арга хэмжээ ба хэрэгсэлүүд

  • Хүлэмжийн хийн ялгаралтыг бууруулах үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэхэд чиглэсэн үндэсний хэмжээний маш олон төрлийн бодлого болон арга хэрэгслүүд Засгийн газруудад байна. Тэдгээрийн хэрэглээ нь тухайн улсын онцлог, тэдгээр улсуудын хоорондын харилцан уялдаа, ойлголцлоос хамаарах боловч өөр өөр орон ба салбарт хэрэгжүүлсэн туршлагаас харахад тухайн арга хэрэгсэлийн хувьд өөрийн давуу болон сул тал байна.
  • Нүүрстөрөгчийн бодит болон хүлээгдэж буй үнийг зохицуулах бодлого нь үйлдвэрлэгч болон хэрэглэгч нарт хүлэмжийн хийн бага агуулга бүхий бүтээгдэхүүн, технологи болон үйл ажиллагаанд хөрөнгө оруулалт хийх аливаа санаачлагыг дэмжинэ. Эдгээр бодлого нь эдийн засгийн хөшүүрэг, Засгийн газрын санхүүжилт болон зохицуулалтыг хамаарна.
  • Санхүүгийн хөрөнгө оруулалт, хөнгөлөлттэй зээл, стандарт тогтоох болон зах зээл бий болгох замаар хэрэгжих Засгийн газрын дэмжлэг нь технологийн хөгжил, шинэ санаачлагыг үр бүтээлтэй дэлгэрүүлэхэд чухал үүрэгтэй. Хөгжиж байгаа орнуудад технологи дамжуулах асуудал нь тэдгээрийг дэмжих нөхцөл болон санхүүжилтээс хамаарна.
  • Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай НҮБ-ын суурь конвенц болон Киотогийн протоколын гол үр дүн нь уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудалд дэлхий нийтийн анхаарлыг хандуулж, үндэсний цогц бодлогыг дэмжин, нүүрстөрөгчийн олон улсын зах зээлийг бий болгож, ХХЯ-ыг бууруулах цаашдын хүчин чармайлтын үндсийг тавьсан шинэ бүтцийг бий болгосон явдал юм.
  • Хамтын ажиллагааны замаар олон улсын түвшинд дэлхийн хүлэмжийн хийн ялгаралтыг бууруулах олон арга зам байгааг ном хэвлэлд тэмдэглэсэн байна. Үр ашигтай гэрээ хэлцэл нь байгаль орчинд эерэг нөлөөтэй, зардал хямд, хуваарилалтын хувьд шударга, бүтцийн хувьд хэрэгжих үндэслэлтэй байдаг.
  • Хөгжлийн замыг өөрчлөн түүнийг илүү тогтвортой болгосноор уур амьсгалын өөрчлөлтийг сааруулахад үнэтэй хувь нэмэр оруулах боловч олон төрлийн саад бэрхшээлийг давж хэрэгжүүлэхэд тодорхой нөөц, хүч бололцоо шаардлагатай болно. Зарим салбарт хэтийн зорилтыг бодит зүйл болгон тогтвортой хөгжлийн бусад хэмжүүрүүдтэй зөрчилдөхгүйгээр ХХЯ-ыг бууруулах хувилбаруудыг сонгон хэрэгжүүлэх бололцоог ойгох явдал нэмэгдсээр байна.

 Дэлгэрэнгүй»

baigal orchin

2011 оны 04-р сарын 28 Нийтэлсэн pimizita

Уул уурхайн ус хангамжийн технологи, менежментийн асуудалд

Манай орны эдийн засгийн ойрын 15-20 жилийн хөгжилд мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлэн, Монголчууд биднийг ахиц дэвшилд хүргэж, чадавхийг нь дээшлүүлэхэд эерэгээр нөлөөлж чадах салбарын нэг нь уул уурхайн олборлох, улмаар боловсруулах үйлдвэр мөн бөгөөд энэ асуудалд илүү ухаалгаар оновчтой хандаж эхнээс нь зөв шийдвэрлэхгүй бол байгаль орчинд улмаар нийгэмд үзүүлэх сөрөг нөлөөлөл гарч ашиг орлогоосоо илүү алдагдал, хохирол нь давамгайлах аюултай.

Манай улс усны нөөцийн хувьд бага боловч одоогийн байдлаар нэг хүн, дотоодын нийт бүтээгдэхүүнд ноогдох хэмжээгээрээ харьцангуй боломжтой орон. Харамсалтай нь усны нөөц Монгол улсын нутаг дэвсгэрт жигд бус хуваарилагдсан байдаг. Тухайлбал газар нутгийн өмнөд хагаст хур тунадас маш бага унадагаас усны нөөцийн хангамжаар дутмаг атлаа тэнд уул уурхайн эрдэс баялагаар хангалттай баян байдаг онцлогтой.

Уулын олборлох болон баяжуулах үйлдвэрийг усгүйгээр төсөөлөхийн аргагүй бөгөөд бусад салбаруудтай харьцуулахад үйлдвэрлэлийн технологийн процесстоо асар их ус хэрэглэдэг үйлдвэрлэл бол уул уурхайн боловсруулах үйлдвэр юм.

Манай улсад сүүлийн 15 жилд гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулалттай уул уурхайн үйлдвэрлэл эрчимтэй хөгжсөнөөр байгаль орчинд  үзүүлэх сөрөг нөлөөлөл мэдрэгдэхүйц ихэсч олон жижиг гол горхи ширгэж устаж, томоохон голууд бохирдож байгаа талаар яригдах болсоор нилээд хугацаа өнгөрч буй ч түүний мөрөөр дорвитой арга хэмжээ авч, ахиц өөрчлөлт гарсан нь төдийлөн мэдэгдэхгүй байна. Мэдээж дэлхийн цаг уурын дулаарал, уур амьсгалын өөрчлөлт мэдэгдэхүйц хэмжээгээр нөлөөлж байгаа билээ.

Ус нь уул уурхайн олборлох үйлдвэрийн технологийн процессоор ороод гарахдаа тоо, хэмжээний хувьд төдийлөн өөрчлөгддөггүй боловч түүхий эд химийн бусад элементүүдийн тоо хэмжээ, шинж чанараас шалтгаалан их, бага ямар нэг хэмжээгээр бохирдож байдаг. Энэ нь эргээд байгалийн усны эргэлтэд орж байдаг тул түүний бохирдолт нь хүрээлэн байгаа орчинд бодитой хэмжээгээр сөргөөр нөлөөлдөг.

Байгаль экологийн тэнцвэрт байдлыг хадгалах, хамгаалахын тулд үйлдвэрлэлийн технологоор дамжин бохирдсон усыг байгальд нь эргүүлэн нийлүүлэхийн өмнө цэвэршүүлж, хоргүйжүүлэхэд онцгой анхаарах ёстой.

  1. Усны нөөц

Монгол орон өргөн уудам бөгөөд хангай говь, тал, хээр хосолсон нутагтай, газар нутгийн байршлын хувьд усны гурван том хагалбарын заагт, харьцангуй өндөрлөг, Ази-Номхон далайн бүс нутгийн хамгийн хур тунадас багатай, хуурайшилт ихтэй хэсэгт оршдог. Усны нөөцийн хувьд харилцан адилгүй жигд бус тархалттай.

Нутгийн хойд хэсгээр усны нөөц бүхий голууд оршдог ба өмнөд хэсэг буюу говийн бүс нутаг болон зүүн, зүүн өмнөд бүсийн усны нөөц харьцангуй бага, усны чанарын хувьд ч төдийлөн сайнгүй байдаг.

Монгол орны нутаг дэвсгэрт бүрэлдэх усны жилийн дундаж нөөц 30.6 шоо км, гол мөрний жилийн дундаж урсацын 60-70 орчим хувь нь гадагш хил даван урсаж үлдэх хувь нь газрын доорхи усыг тэжээх болон ууршин алдагддаг. Нөөцийн ихэнхи хэсэг нь улсын хилээс гадагшаа урсдаг, сүүлийн жилүүдэд газар нутгийн хэмжээнд ууршилтын өөрчлөлт нь унах хур тундасны хэмжээнээс улам ихээр давж байгаа бөгөөд дэлхийд усны нөөцөөр бага, хязгаарлагдмал орны тоонд орж байна.

Ихэнх бүс нутагт газрын доорхи усны нөөц бага хэмжээтэй байдгийн сацуу тэжээгдэл бараг байхгүйгээс эргэж нөхөн сэлбэгдэх хугацаа нь удаан, ашиглаж болох нөөцийн хэмжээ тун бага юм.

Гэтэл манай улс өнөөдөр ус хэрэглээнийхээ 90 орчим хувийг газрын доорхи усаар хангаж байна. Газрын доорхи ус нь экологийн нэн эмзэг тогтоцтой, усны горим тэжээлийн систем нь өвөрмөц, нөхөн сэргэх хугацаа олон жилээр тооцогддог.

Монгол орны үйлдвэрлэлийн томоохон салбар болоод байгаа уул уурхайд усны нөөцийг хэрхэн ашиглах талаархи нэгдсэн бодлого, менежмент одоогоор зохих шаардлагын хэмжээнд хүрэхгүй байна. Уул уурхайн салбар нь байгаль орчинд ялангуяа гол усны экосистемд шууд нөлөөлдөг ба зүй зохистой ашиглаж чадаагүйгээс үүдэх усны хэмжээ, чанарын доройтол зэрэг устай холбоотой олон асуудлуудыг дагуулж болохыг онцгой анхаарах нь зүйтэй юм.  Учир нь ирэх 15 жилд стратегийн томоохон ордууд бүхий  өмнөд бүсийн ус хэрэглээ 10-20 дахин нэмэгдэхээр байгаа бөгөөд одоо байгаа говийн бүсийн усны нөөцийг ашиглах боломж хаязгаарлагдмал юм. Түүнчлэн дэлхийд эргэн төлжиж нөхөгдөхгүй нөөцийг шууд ашиглах практик ховор байдаг тул уул уурхайд гадаргын усыг түлхүү авч хэрэглэх нь бидний хувьд хамгийн оновчтой хувилбар юм.

Иймд уул уурхайн салбарт усны нөөцийг хэрхэн ашиглах талаар салбарын мэргэжилтнүүдийн боловсруулсан гадаргын усыг түлхүү ашиглах төсөл, санал зөвлөмж, шинжлэх ухааны үндэслэлтэй тооцоо, судалгааг бүс нутгийн хөгжил, усны нөөцийн бодлогод тусган хугацаа алдалгүй хэрэгжүүлж эхлэх шаардлага зайлшгүй гарч байна. Тухайлбал эхний ээлжинд “Орхон-Говь”, “Хэрлэн-Говь” төслүүдийн тооцоо судалгаа, үнэлгээг эхлүүлж, хэрэгжүүлэх

herlen_and_orkhon

боломжтой эсэхийг тогтоох нь зүйтэй. (Зураг 1)

Зураг 1.  “Орхон-Говь”, “Хэрлэн-Говь” төслийн ерөнхий төлөвлөгөө

Уул уурхайд ашиглах усны нөөцийн талаар өнөөдрийн байдлаар баримтлах бодлого гэвэл:

  • Тавантолгой ордын хувьд Наймантын хөндий, Балгасын улаан нуур, Зайрмагтай, Гурамсангийн хоолой, Борзонгийн говь, Таван алдын говь, Мандал- овоо, Мандах- бумбат, Оорцог- хадан ус зэрэг газруудаас ямар хэмжээний ус  авах боломжийн  нарийвчилсан хайгуул судалгаа хийж үлдсэн тодорхой хэсгийг нь гадаргын усаар хангах;
  • Оюу толгойн үйлдвэр болон дэд бүтцийн хэрэгцээнд 3800л/с ус хэрэглэх бөгөөд 3194л/с усыг үйлдвэрийн усан сангаас 607л/с  усыг газрын доороос ашиглахаар төлөвлөж байгаа бөгөөд үлдсэн хэсгийг ашигласан усаа дахин ашиглах замаар, мөн тодорхой хэсгийг гадаргын усаар хангах;
  • Шивээ-Овоогийн дулааны цахилгаан станцын ус хангамжийн төлөвлөлт нь одоогоор тодорхойгүй байгаа ба гүний усны одоогийн нөөцөөс бүрэн хангах боломжгүй зөвхөн 18%-ийг л хангаж үлдсэн хэсгийг гадаргын болон ашигласан усаа дахин ашиглах замаар хангах;

Ер нь газрын доорхи усны баталгаажсан нөөцөөр дутагдалтай ордууд гэвэл  Тавантолгойн уурхай, Шивээ-Овоогийн ДЦС, Сайншандын хүнд аж үйлдвэрийн цогцолбор, Замын-Үүдийн ЭЗЧБ зэрэг юм.

1. Уул уурхайн үйлдвэрийн ус хэрэглээ, норм, усны баланс, төлөвлөлт

Ус хэрэглээний төрөл

- Уурхайн үйлдвэрийн ус хэрэглээ

- Боловсруулах үйлдвэрийн ус хэрэглээ

- Уурхайн болон боловсруулах үйлдвэрийн зориулалттай

эрчим хүчний объектын ус хэрэглээ

- ил уурхайн болон зам, орчны тоос шороо дарах ус

Тэрчлэн дараах төрлийн нэмэлт ус хэрэглээ байна.

- барилгын ажлын ус хэрэглээ

- бойлерийн ба халаалтын системийн ус хэрэглээ

- машин, тоног төхөөрөмж угаалга, цэвэрлэгээний ус хэрэглээ

- Хүн амын унд, ахуйн ус хэрэглээ

- зүлэг мод тарих, орчний тохижилтын ус хэрэглээ гэх мэт олон зориулалтад усыг хэрэглэдэг.

Ус хэрэглээний норм: Нүүрснээс шингэн түлш гаргахад 9.8м3/ тн, жоншны уурхайд 1.8 м3/ тн, цайрын уурхайд 16м3/ тн, зэсийн хүдрийн уурхайд 4.9м3/тн, алт, цагаан тугалга олборлолт 1м3 элс угаахад 4.1 м3 1тн хүдэр боловсруулахад 4.6м3 ус хэрэглэдэг гэх мэт норм бий.

Энэхүү ус хэрэглээний нормыг одоогийн нөхцөлд тохируулан шинэчлэх шаардлагатай гэж үзэж байна.

Усны баланс: Уурхайд ашиглагдаж буй ус хэрэглээг балансжуулах нь байгаль экологи, усны нөөцийн ашиглалтад болон эдийн засгийн хувьд ихээхэн ач холбогдолтой юм. Усны балансыг:

  • Үйлдвэрийн усны баланс
  • Хаягдлын аж ахуйн усны баланс гэж хувааж үздэг.

Үйлдвэрийн усны балансад ус ашиглалтын эзлэх хувь хэмжээ дараах төрлүүдээр тодорхойлогдоно.  Үүнд:

- Цэвэрлэх байгууламжид хаях ус

- Далд уурхайн үйлчилгээнд хэрэглэхээр буцаасан ус

- Ногоорч замгарч муудсанаас шалтгаалж хаягдах  ус

- Үйлдвэрээс хаягдлын аж ахуйд хэрэглэх ус

- Яндан хоолой угаах ус

- Эрдэсийн баяжуулалтад өгөх ус

- Хаягдлын өтгөрүүлэгчээс  уурших ус

- Үйлдвэрийн усан сангаас уурших ус

- Хаягдлын цөөрмөөс эргүүлж ашиглах ус багтана.

Хаягдлын аж ахуйн усны балансад доорхи 4 хувилбар тус бүрээр дахин ашиглах усны хэмжээ, цэвэр усны цөөрмөөс авч ашиглах усны хэмжээ, үйлдвэрийн усан санд  буцааж хийх усны хэмжээг тус тус тооцдог.Үүнд:

  • Хүлээгдэж байгаа суурь тохиолдол (хаягдалын аж ахуйн зөвшөөрөгдөх хатуу хольцын нягт 75%)
  • Эргүүлж ашиглах усны хэмжээ бага тохиодол (хаягдалын аж ахуйд алдагдах усны хэмжээ санасан хэмжээнээс  их, зөвшөөрөгдөх хатуу хольцын нягт 72%)
  • Хөлдөх усны хэмжээ бага тохиодол (хаягдалын аж ахуйд өвлийн улиралд хөлдөх усны хэмжээ санасан хэмжээнээс  бага, зөвшөөрөгдөх хатуу хольцын нягт 77%)
  • Насосаар хаягдалын аж ахуйгаас татах ус их  тохиодол (хаягдалын аж ахуйд алдагдах усны хэмжээ санасан хэмжээнээс  бага, зөвшөөрөгдөх хатуу хольцын нягт 77%)
  • Дэлхийн улс орнууд уурхайд ашигласан усныхаа 60-70 хувийг дахин эргүүлж ашигладаг байна. Манай оронд хэрэгжих гэж буй Оюутолгой уурхай нийт ус хэрэглээнийхээ 84 %-ийг дахин эргүүлж ашиглахаар төлөвлөж байна.
  • Дэлхийн улс орнууд уурхайд ашигласан усныхаа 60-70 хувийг дахин эргүүлж ашигладаг байна. Манай оронд хэрэгжих гэж буй Оюутолгой уурхай нийт ус хэрэглээнийхээ 84 %-ийг дахин эргүүлж ашиглахаар төлөвлөж байна.

Уул уурхайн үйлдвэрийг технологийн хэрэгцээний усаар хангах асуудлыг байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөлөл хамгийн бага байх, техник, технологоор шийдвэрлэх төлөвлөлтийн жишээ болгон Бороогийн алт, Оюутолгойн алт зэсний үйлдвэрүүдийн ус хангамжийн системийн төлөвлөлт, техникийн шийдлийг танилцуулж байна.

а) Бороо голын хөндийн баруун дэнжид орших өөр хоорондоо 650-1000 м-ийн зайтай орших өөр ашиглалтын 5 цооног нь 50-60 м-ийн гүнтэй, туршилтын үечилсэн шавхалтаар нэг бүр нь 1-8 м-ийн түвшний бууралтаар 25-56 л/сек-ийн ундарга өгч байсан нь үйлдвэрийн ус хангамжийн найдвартай эх үүсвэр болохын зэрэгцээ тэндээс ус авснаар голын байгалийн горимд нөлөөлөхгүй.

Тус уурхайн ус хангамжийн систем нь Дани улсын “GRUNDFOS” фирмийн “SP 60-11 маркийн гүний шахуургаар тоноглогдсон хайгуул ашиглалтын 5 гүний худаг, тэдгээрээс авах усыг нэгтгэн хоёрдугаар өргөлтийн насос станцын дэргэдэх 250 м3-ийн багтаамжтай усан санд хүргэх 150-300 мм-ийн голчтой 3,6 км урттай ус дөхүүлэх яндан хоолой, усан санд хэвтээгээр суурилуулсан “SP 215-9” маркийн 2 гүний шахуургаар 300 мм-ийн голчтой, 8,9 км урттай ус дамжуулах ган яндан хоолойгоор шахаж үйлдвэрийн дэргэдэх цэвэр усны санд хүргэх хоёрдугаар өргөлтийн насосны станц зэрэг үндсэн барилга байгууламжаас бүрдэх бөгөөд цэвэр усны сангаас гарсан ус үйлдвэрийн доторхи ус хангамжийн сүлжээгээр дамжин технологийн хэрэглээнд хуваарилагдана. Эх үүсвэрээс авч ашиглаж буй усыг усан санд ус өгөх хоолойн төгсгөлд тоноглосон Герман улсын “KRONNE” фирмийн усны тоолуураар хэмжинэ.

2003 оны 10-р сард ашиглалтанд орсоноос хойш өнөөг хүртэл ямар нэг эвдрэл сааталгүй уг системийн барилга байгууламж, тоног төхөөрөмж, автомат удирдлагын систем бүгд горимын дагуу найдвартай ажиллаж, 306 м3/цаг буюу 85 л/сек-ийн зарцуулгатай усыг авч ашиглаж байна. Энэхүү ус хангамжийн систем нь техник, технологийн хувьд экологийн аюулгүй байдлыг хангасан манай алт, эрдэнэс олборлож байгаа болон олборлохоор төлөвлөж байгаа байгууллагад загвар болохуйц объект юм.

a) Оюу толгойн алт, зэсний үйлдвэрийн хүчин чадал хоногт 110000 тн, үйлдвэрийн бохир усны хатуу хольцын агууламжийн түвшин 64% байхад ердийн горимоор ажиллах үед үйлдвэр болон дэд бүтцийн хэрэгцээнд 3801л/с ус хэрэглэх бөгөөд 3194л/с усыг үйлдвэрийн усан сангаас 607л/с усыг Гүний хоолойн газрын доорхи усны ордоос авч хэрэглэнэ. Оюу толгойн нийт ус хэрэглээний 84%-ийг эргүүлж дахин ашиглах бөгөөд 16%-ийг газрын доорх уснаас авч ашиглахаар төлөвлөж байна. Оюутолгой ус хангамжмийн хамрах хүрээ нь 33ш гүний худгийг 5 хэсэг болгон бүлэглэн бүлэг тус бүрт ус цуглуулах сан төлөвлөсөн. Их ундаргатай талбайд 21 ширхэг 40л/с ундаргатай худаг, бага ундаргатай талбайд 12 ширхэг 30 л/с ундаргатай  худаг гаргаж ус хангамжийн системийг найдвартай хангана гэж төлөвлөж байна.

Нэг бүлэгт 6-7 гүний худгаас цуглуулах усан санд усаа хүлээж аван, уг усан сангаас насос станцын тусламжтайгаар гол яндан хоолойд ус шахаж Оюутолгойн ордын хойд хэсэгт байрлах 400000м3 –ийн багтаамжтай хиймэл нуурт усыг хүргэнэ. Хиймэл нуураас үйлдвэр болон бусад дэд бүтцийн хэрэгцээний усыг өөрийн даралтаар хангах технологийг ашиглахаар төлөвлөж байна.

Уул уурхайн ус хангамжийн усны эх үүсвэрийн баталгаат нөөцийг үнэн зөв тодорхойлох, түүнийг байнгын хяналтад байлгах нь эх үүсвэрээ хамгаалах аргуудын нэг болно.

Дүгнэлт

  • Уул уурхайн ус хангамж болон түүний усны нөөцийн асуудлыг зохистой шийдвэрлэх нь Монгол орны нийгэм эдийн засгийн хөгжилд чухал ач холбогдолтой.
  • Уул уурхайн ордууд, үйлдвэрүүд г.м томоохон ус хэрэглэгчид нь усны нөөцийн хувьд багатай бүс нутагт байрлаж байгаа нь уул уурхайн ус хангамжийн менежмент, технологи зэрэгт онцгой анхаарч, төр засгаас усны асуудлаарх зөв бодлогыг хэрэгжүүлэн, одооноос мэргэжлийн хүмүүсийн оролцоотойгоор зөв шийдвэр гаргах шаардлагтай.
  • Уул уурхайн усан хангамжийн асуудлыг шийдэхдээ уул уурхай өндөр хөгжсөн улсуудын туршлагыг авч хэрэгжүүлэх хэрэгтэй. Гэхдээ Монгол орны байгаль цаг уур, тогтоцын онцлогийг харгалзан үзэх нь зүйтэй.
  • Оюутолгой, Бороо гоулд, Мардай зэрэг уул уурхайн томоохон ордуудын ус хангамжийн зураг төсөл, барьж байгуулах ажлыг Монгол инженерүүд шийдвэрлэж хийсэн нь цаашид Монголчууд энэ салбарт өөрсдийн чадвараар ажиллах бүрэн боломжтойг харуулж байна.
 Дэлгэрэнгүй»

baigal

2011 оны 04-р сарын 28 Нийтэлсэн pimizita

МУИС-ийн Биологийн факультетийн Ургамал судлалын тэнхмийн багш, Усны судалгааны төвийн эрхлэгч, Биологийн ухааны доктор Н.Сонинхишиг

Дэлхийг цэнхэр гариг гэдэг. Түүний гадаргуугийн гуравны хоёр нь усаар бүрхэгдсэн байдгаас ийнхүү нэрлэсэн аж. Энгийн хүний байрнаас үзвэл энэ их далай тэнгис байхад яагаад усны дутагдалд орох билээ гэж бодох нь лавтай. Гэтэл өнөөдөр юуны учир дэлхий дээрх тэрбум гаруй хүн цэвэр усны дутагдалтай нөхцөлд амьдарч байна вэ?

Дэлхий дээрх усны нийт нөөцийн 97.4 хувийг далайн давстай ус эзэлж үлдсэнийх нь талаас илүүг Гренландын арал, Гималай, Анд, Альп зэрэг өндөр уулын цас мөс эзэлдэг аж. Ингээд ганцхан хувь нь л бидний чандмань эрдэнэ гэж нэрлэх цэвэр усанд ногддог байх юм. Та бидний ахуйн болоод үйлдвэрлэлд хэрэглэх усны хэмжээ өдрөөс өдөрт нэмэгдэж, хүн төрөлхтөн усаа хайр гамгүй хэрэглэснээс болж, Болгарын алдарт зөнч Ванга эмээгийн "XX зууны эхний хагаст дэлхий дээр усны төлөөх дайн болох магадлалтай" гэсэн үг биеллээ олоход тун ойрхон болоод байна. Түүнчлэн Израилийн Ерөнхий сайд асан Шимон Перес усны асуудал энх тайван, дайн хоёрын аль алиных нь хурдасгуур болж болох юм гэж дүгнэсэн нь ч бий.

Бид өдөр тутам үйлдвэрлэл болон ахуйдаа санаанд оромгүй их хэмжээний усыг тогтмол хэрэглэдэг ажээ. 0.5 л кока кола үйлдвэрлэхэд гурав, нэг кг төмс тарихад 250-500, бие гүйцсэн нэг үхрийг амьдралынх нь турш ундаалахад 5-20 мянга , нэг машин үйлдвэрлэхэд 400 мянга, нэг гулдмай алт боловсруулан гаргахад найман сая литр ус зарцуулагддаг гээд бод доо. Хотжилт, үйлдвэрлэл газар тариалан эрчимтэй хөгжихийн хэрээр цахилгаан болон дизель мотороор гүний усыг зогсолтгүй соруулж, гол гольдролыг өөрчлөн урсгаж байна. Ингэснээр бидний усны хэрэглээ байгалийн усны эргэлтийн хурдыг хол хаяж түрүүлснээс усны хомсдлыг бий болгоход хүрчээ.

Газрын гадарга дээрх ус агаарт ууршиж, үүл болон хуримтлагдаж хур буух замаар эргэж дэлхий дээр тэнцвэртэй оршиж байдаг. Гэтэл хүний үйл ажиллагаа нь байгалийн жамаар эргэлдэх тэнцвэрт байдалд хөндлөнгөөс орж алдагдуулснаар удахгүй хүн төрөлхтөн мөнгөөр бус усаар цалинжихад гайхах зүйлгүй болоод байна. Дэлхийн цэвэр усны том ундаргад тооцогддог Шар, Нил зэрэг томоохон гол мөрөн далайд цутгаж чадахгүйд хүрсэн түгшүүрт мэдээ чих дэлсэх боллоо.  

Нэг хүнд ногдох усны жилийн хэрэгцээ 1000 шоо метрээс буурахад тухайн орныг усны ноцтой хомсдолд орсон, 500 шоо метрээс бага бол  улс орон оршин тогтнох боломжгүй болсон гэж үздэг. Африкийн Сахарын цөлийн хойд болон дунд хэсэг, Ойрхи Дорнодын 40-50 оронд усны асуудал хамгийн хүндрэлтэй болсон байна. Гэтэл энэ орнуудад 2025 он хүртэл хүн амын өсөлт хамгийн их нэмэгдэх хандлагатай байгаа нь бүрхэг ирээдүйг илтгэж байх шиг.

Монгол Улс нийт хүн амын 50-74 хувь нь усны стресст орсон орны тоонд багтсан байна.  Бид дэлхийн нийт хүн амын  нэгийг олон зуу хуваасантай тэнцэхээр өчүүхэн бага хувийг бүрдүүлдэг атлаа цэнхэр гаригийн цэвэр усны нөөцийн хоёр хувийг агуулдаг  Хөвсгөл нууртайдаа санаа тайвширч болох ч  манай орны цэвэр усны нөөцийн тархалт жигд бус байдагт гол асуудал  байна.

Усны хомсдолд хүргэх гол хүчин зүйл юу вэ?

Дэлхийн хүн амын өсөлтийн хурд сүүлийн жилүүдэд бага зэрэг буурах хандлагатай ч XXI зуунд даруй хоёр тэрбумаар нэмэгдэх нь тодорхой байна. Үүнтэй зэрэгцэн усны нөөцийн хомсдол ч хоёр дахин ихсэх урьдчилсан прогноз гарчээ. Энэ нь ахуйн хэрэглээнээс эхлээд томоохон үйлдвэрлэлийн түвшинд ч эцсийн дүндээ хүний шунаг, хайхрамжгүй сэтгэлтэй холбоотой юм. Гэхдээ хөгжингүй орнуудад усны хэрэглээг зарим талаар хязгаарлаж чадсан туршлага бий. Тухайлбал америкчуудын усны ахуйн хэрэглээ 1980 оноос хойш 10 хувь буурчээ. Лос Анжелест хүн амын тоо нэмэгдсэн ч хүмүүсийн усны нийт хэрэглээ багассан аж. Энэ үр дүнд хүрэхэд суултуур, усалгаа, үйлдвэрлэлд нэвтрүүлсэн шинэ технологи тус болжээ. Харин хөгжиж байгаа болон буурай орнуудын тухайд усны хэрэглээ нэмэгдсээр байна.

Бид хоёр литр усаар шүдээ угааж, эвдэрсэн крантаас байнга ус алдаж, цэвэр усны хангамжийн хоолойгоороо байнга усаа урсгаж байдгаас манай улсын орон сууцанд амьдрагсдын усны хэрэглээ нэг хүнд өдөрт 400 литр ногдож байгаа нь зарим хөгжингүй орнуудынхаас бараг хоёр дахин давсан байх юм. Мөн үнэгүй болохоор үйлдвэрлэгчдэд ус хэмнэсэн технологи хайх, шинээр бий болгох санаа толгойд буухгүй байгаа нь харамсалтай.

Усны гачаалд хүргэж байгаа өөр нэг асуудал бол бохирдолт юм. Эх газрын цэнгэг усны бараг тал хувь нь ямар нэг хэмжээгээр бохирдсон байна. Дэлхий дээр өдөрт 10-20 мянган хүүхэд устай холбоотой янз бүрийн өвчний улмаас нас барж байна. Хойд Хятадын гүний усны түвшин дөрвөн метрээр доошилсон нь бидний хувьд түгшүүрт мэдээ юм. Гүний усан сангийн хил хязгаар улс орнуудын газар нутгийн зааг хэмжээстэй давхацдаггүй аж. Израиль улсын усны нөөц гүний усны гурван үндсэн савд тулгуурладаг бөгөөд бүгдийг нь хөрш орнуудтайгаа хувааж хүртдэг байна. Эдгээр савын усны нөөц эрс багасахын хэрээр давс болон бусад эрдэсийн агууламж ихэсч, ундны усны чанарыг доройтуулсан юм. Иймээс Израилийн усны чанарын стандарт АНУ болон баруун Европынхоос доошлоход хүрсэн байна.

Усны хомсдлоос гарах боломж байна уу?

Үүнд хүмүүс тийм гэж хэнэггүйхэн хариулахтайгаа зэрэгцэн далан барьж ус нөөцлөх, мөнх цас мөсийг нурааж хайлуулах, далайн усыг давсгүйжүүлэх, голын гольдрилыг өөрчлөн хэрэгцээтэй газарт нь хүргэх, гүний усыг улам ихээр татаж авах талаар үтэр түргэн бодож амждаг. Эдгээр арга хэмжээ нь ихэнхдээ ус хэмнэлттэй зарцуулснаас ч илүү өндөр өртөгтэй, их хэмжээний хөрөнгө оруулалт хийхийг шаарддаг. Гэтэл усыг хэмнэлттэй зарцуулах асуудал ч бас хямд төсөр байдаггүй. Суултуур, усалгаа, үйлдвэрлэлийн шинэ техник, технологитой хамт их хэмжээний хөрөнгө мөнгөний асуудал дагаж явдаг. Мөн улс орон бүрийн онцлогоос хамаараад энэ бүхнийг өөр өөр байдлаар шийддэг. Хөгжингүй орнуудад усны үнийг нэмснээр хэрэгцээг хязгаарлаж болдог бол ядуу буурай орны тухайд оновчтой шийдэл болж чаддаггүй. Технологийн дэвшил хөгжлөөс хууль эрх зүйн зохицуулалт илүү чухал байх ч тохиолдол бий. 2003 онд Техас мужийн нэгэн фермер гүний худгаас ус авахад хязгаар тогтоогоогүй байжээ. Фермер зөвхөн ус соруулж авахад хэрэглэсэн цахилгаан юмуу дизелийн үнийг л төлдөг байна. Энэ нь үндсэндээ хэн түрүүлж их хэмжээтэй авч чадсан нь хожих тийм тогтолцоо юм. Гэтэл гүний усны нөхөн сэргэлт усан сан бүрт адилгүй байдаг. Зарим нь богино хугацаанд нөхөгдөж байхад одоогоос 10 мянга гаруй жилийн тэртээ сүүлчийн мөстлөгийн хайлалтын үеэр үүссэн нөгөө нэг нь сэргэх явц маш удаантай байдаг нь судалгаагаар тогтоогджээ.

2008 онд буудай, цагаан будаа зэрэг хүнсний гол нэрийн бүтээгдэхүүний нөөц хомсдож, үнэ нэмэгдсэний ард усны хомсдол байсныг олон улсын байгууллагууд зарласан билээ.  Ус байгаль, нийгмийн олон асуудалтай шууд холбоотой өвөрмөц объект бөгөөд түүний нөөцийг тогтвортой ашиглах асуудал төр засгийн түвшинд явуулах олон талт хамтын ажиллагаанаас их хамаарахыг онцлон хэлэх хэрэгтэй болов уу.

 Дэлгэрэнгүй»

tsetse ft opozit

2010 оны 12-р сарын 02 Нийтэлсэн pimizita

opozit-egg (diss to gee)

2010 оны 12-р сарын 02 Нийтэлсэн pimizita

gee

2010 оны 12-р сарын 02 Нийтэлсэн pimizita

opozit-mongol bna uu

2010 оны 12-р сарын 02 Нийтэлсэн pimizita

opozit

2010 оны 12-р сарын 01 Нийтэлсэн pimizita

opozit

2010 оны 12-р сарын 01 Нийтэлсэн pimizita

opozit

2010 оны 12-р сарын 01 Нийтэлсэн pimizita